|
Το περιοδικό Monthly Review (Μηνιαία Επιθεώρηση) στο τεύχος Νο 50 (115) Φεβρουαρίου 2009 δημοσιεύει ένα αφιέρωμα περί Ελληνικότητας, το οποίο ακολουθεί ένα παλιότερο αφιέρωμα του ιδίου περιοδικού για τις Ελληνικές Αξίες. Όπως και τότε, έτσι και τώρα μου έγινε η μεγάλη τιμή να συμπεριληφθώ στους συμμετέχοντες. Ακολουθεί το ερώτημα που τέθηκε από τους εκδότες και τη συντακτική ομάδα του περιοδικού, καθώς και η τοποθέτησή μου, η οποία γράφτηκε τον Οκτώβριο του 2008. Τις επόμενες ημέρες θα συμπληρωθεί το αφιέρωμα με περισσότερες τοποθετήσεις.
Ερώτημα: Το τελευταίο χρονικό διάστημα έχουν γίνει πολλές συζητήσεις γύρω από την έννοια της ελληνικότητας στο χώρο της ιστορίας, της τέχνης, της λογοτεχνίας κ.τ.λ. Πώς πιστεύετε ότι η ελληνικότητα εμπεριέχεται σήμερα στην πολιτική στρατηγική των ελληνικών κομμάτων;
Η Ελληνικότητα δεν εστιάζεται στον τόπο, αλλά στον τρόπο: είναι ο τρόπος του βίου. Ο υπέρτατος στόχος της συλλογικής συμβίωσης εκδηλώθηκε Αρχαία Ελλάδα με τη συγκρότηση της πόλεως και αποσκοπούσε στον λεγόμενο κατ’ αλήθειαν βίο.
Η πόλις ξεπερνά έναν απλό συνοικισμό, αφού διαθέτει και μεταφυσικό νόημα. Η μετοχή στην πόλιν σημαίνει μετοχή στον λόγο. Λόγος ονμάζεται ο συσχετισμός υποκειμένων και αντικειμένων στην παγκόσμια αρμονία. Αυτός ο συσχετισμός παραμένει αναλλοίωτος και άφθαρτος στο χρόνο. Ο λόγος φανερώνει την ύπαρξη: καλεί και γοητεύει τη θέα. Έτσι, το σύμπαν ονομάστηκε κόσμος (κόσμημα). Αλήθεια σημαίνει μη λήθη, μη απόκρυψη, δηλαδή φανέρωση, η οποία έχει το χαρακτηριστικό της αναφορικότητας: συγκροτεί σχέση (κοινωνία). «Καθ΄ ὅ,τι ἃν κοινωνήσωμεν, ἀληθεύομεν, ἃ δε ἃν ἰδιάσωμεν, ψευδόμεθα» γράφει ο Ηράκλειτος. Η ιδιωτεία, δηλαδή η άρνηση ενεργούς ενασχόλησης με τα κοινά δεν θεωρούνταν απλώς υποτιμητική, αλλά ακύρωση του ίδιου του σκοπού της πόλεως. Εκτός από την Εκκλησία του Δήμου, η οντολογία αυτή ήτανε πανταχού παρούσα: στην αρχιτεκτονική, στο θέατρο, στη γλυπτική, σε κάθε πτυχή της ανθρώπινης δραστηριότητας. Ένας ναός, ένα άγαλμα (αγάλλομαι) προξενεί την αγαλλίαση από τη θέα μίας αθάνατης ιδέας (της ομορφιάς, της δύναμης...).
Κατόπιν έχουμε τη μεγάλη συνάντηση των Ελλήνων με τον Χριστιανισμό, καταλύτης της οποίαs ήταν η καταξίωση της ελληνικής γλώσσας ως κοινής στο μεγαλύτερο μέρος του τότε γνωστού κόσμου. Η γλώσσα, αναπόσπαστο κομμάτι κι αυτό της Ελληνικότητας, είχε προηγουμένως αποτελέσει το όχημα επέκτασης του ελληνικού πολιτισμού κατά τους «Ελληνιστικούς Χρόνους».
Το οντολογικό περιεχόμενο της αλήθειας κατά τη συνάντηση αυτή μεταβάλλεται, όμως ο κεντρικός άξονας παραμένει ο ίδιος: ο κατ’ αλήθειαν τρόπος υπάρξεως, ελεύθερος από τη φθορά και τον θάνατο. Αλήθεια εδώ είναι η φανέρωση του Θεού στην ιστορική παρουσία του Χριστού. Η διπλή φύση (Θεϊκή και ανθρώπινη) του Χριστού δείχνει την ελευθερία από κάθε αναγκαιότητα φθοράς ή προκαθορισμό της ουσίας του. Έτσι, μπορεί και ο (κτιστός) άνθρωπος να υπάρξει με τον τρόπο του άκτιστου Θεού: να νικήσει τον θάνατο. Αυτό γίνεται με τον εγκεντρισμό του, ως πρόσωπο, στο σώμα της Εκκλησίας. Πυρήνας της είναι το δείπνο της Ευχαριστίας, όπου η πρόσληψη των βασικών είδων τροφής δεν υπηρετεί την αυτοσυντήρηση της ατομικότητας, αλλά την «ομότροπη πρόσβαση στη ζωή των μελών του εκκλησιαστικού σώματος». Η Εκκλησία του Δήμου αναβιώνει στην Ευχαριστιακή Σύναξη.
Η ελληνική μεταφυσική διαφοροποιείται από κάθε άλλη θρησκευτική παράδοση από τον κοινωνιοκεντρικό και όχι ατομοκεντρικό χαρακτήρα της. Η γνώση της αλήθειας δεν είναι ατομικό συλλογιστικό κατόρθωμα. Είναι εμπειρία μετοχής στη δυναμική κοινωνίας σχέσεων.
Έτσι, στη Βυζαντινή κοινότητα κατά παράδοση το σύνολο των πολιτών αποτελούσε το ανώτατο όργανο αυτοδιοίκησης, ενώ υπόχρεοι φόρου δεν ήταν απ’ ευθείας οι πολίτες της αυτοκρατορίας, αλλά οι κοινότητες, οι οποίες όφειλαν να τους κατανείμουν με βάση την αρχή της αλληλεγγύου αποδόσεως. Επίσης, το Ρωμαικό Δίκαιο της αυτοκρατορίας προσαρμόστηκε αντίστοιχα και αναγνώριζε τη νομιμότητα της εφαρμογής του τοπικού ή εθιμικού δικαίου.
Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, η κοινότητα-ενορία διατήρησε την Ελληνικότητα στους αιώνες, με αποτέλεσμα να παραμείνει ζωντανός ο λαϊκός πολιτισμός και η παράδοση των Ελλήνων. Η εξεγερμένη και απελευθερωμένη Ελλάδα όρισε από την αρχή στα Συντάγματά της ότι η Ελληνικότητα είναι πράγματι τρόπος βίου: «Όσοι αυτόχθονες κάτοικοι της Επικράτειας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν, εισίν Έλληνες» (Επίδαυρος), καθώς όλοι ανεξαιρέτως οι αγωνιστές της Επανάστασης προέτασσαν το «υπέρ πίστεως» πριν το «υπέρ πατρίδος» (Κολοκοτρώνης). Η εθνική ταυτότητα δεν αναζητήθηκε στην καταγωγή ή στη γλώσσα, αλλά στη θρησκεία, όπως απέδειξε άλλωστε και η Ιστορία: οι τουρκόφωνοι Χριστιανοί εναρμονίζονται με εξαιρετική άνεση στην Ελληνική εθνική συνείδηση, σε αντίθεση με τους Ελληνόφωνους εξισλαμισθέντες. Εξάλλου, και οι μεγαλύτεροι κοινωνιολόγοι (Durkheim, Weber) συμφωνούν ότι η θρησκεία αποτελεί την πεμπτουσία της κοινωνίας (“God is society, writ large”), και ότι η θρησκεία δεν είναι «ιδιωτική υπόθεση», αλλά όλης της κοινωνίας αφού αποπνέει τον πολιτισμό της, ακόμα και σε όσα μέλη της απέχουν από αυτήν.
Έκτοτε, έχουμε την έναρξη της αλλοτρίωσης, η οποία εδράζεται στην «αερογέφυρα» 2000 ετών που Δυτικοί εφάρμοσαν στους νεοέλληνες. H Αντιβασιλεία του Όθωνα – αφού έβαλλε κατά του μοναχισμού κλείνοντας δια νόμου 412 από τα 563 μοναστήρια - αντέγραψε παντού ξένους θεσμούς αδιαφορώντας για τις ιδιαιτερότητες και τις προτεραιότητες του λαού που κυβερνούσε: συγκεντρωτική διοίκηση χωρίς Σύνταγμα, παράλυτη αυτοδιοίκηση, αντιγραφή του Βαυαρικού νομικού πλαισίου και οργάνωση της εκπαίδευσης, εγκαθίδρυση «εθνικής» Εκκλησίας.
Τα σημερινά κόμματα, δυστυχώς δεν φαίνεται να έχουν την παραμικρή ιδέα για όλα αυτά. Ενώ μία «μαγιά» (Μακρυγιάννης) της Ελληνικότητας διατηρείται και η αναζήτηση της αυθεντικής νεοελληνικής ταυτότητας διαπερνά όλους τους χώρους (από τον Παπαδιαμάντη μέχρι τις γενιές του 30 και του 60), όπως αποδεικνύεται περίτρανα στη μεταπολεμική ιστορία από αυτές τις διεργασίες εξαιρείται παντελώς η πολιτική. Ο μεταπρατισμός παράγει πολιτικούς, οι οποίοι ασχολούνται με τα κοινά αποκλειστικά με διαχειριστικό άξονα. Τους ενδιαφέρει το βραχύ ή οι στεγνές εντυπώσεις, χωρίς να αντιλαμβάνονται τι θα μπορούσε να κομίσει η χώρα στη διεθνή σκηνή.
Η νομενκλρατούρα των διανοουμένων οπωσδήποτε αισθάνεται αμήχανη απέναντι στην άποψη του Samuel Huntington ότι «η Ελλάδα αποτελεί Ορθόδοξη ανωμαλία στην Ευρώπη» και ότι «δεν ανήκει στον Δυτικό κόσμο»(!). Χαρακτηριστική του κλίματος είναι μία παλαιά δήλωση Έλληνα πολιτικού που υπηρέτησε από τα δύο κορυφαία αξιώματα: «οι Έλληνες έχουν πολλαπλώς υποδουλωθεί: στους Ρωμαίους, στους Βυζαντινούς και στους Τούρκους». Η απάντηση ήρθε αμείλικτη το 2001, όταν ο Πάπας της Ρώμης ζήτησε συγγνώμη από τους Έλληνες για τις Σταυροφορίες, θεωρώντας μας αυτόματα ως άμεσους κληρονόμους του Βυζαντίου.
Η διάσταση διανόησης-λαού γίνεται ολοένα και πιο φανερή. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι κινείται σε τροχιά να προσεγγίσει ημι-αποικιοκρατικά χαρακτηριστικά. Μια τέτοια θεώρηση εξηγεί και τον ζωηρό διάλογο στα θέματα που ανέκυψαν τα τελευταία χρόνια (πχ. ταυτότητες). Έτσι, η άρχουσα πολιτικο-ιδεολογική ισορροπία στη σημερινή Ελλάδα θα μπορούσε να θυμίζει τις «νικημένες κοινωνίες», όπου μετά από μακρά περίοδο ξένης επικυριαρχίας και του αντίστοιχου μιμητισμού που ακολουθεί, η ντόπια ελίτ υιοθετεί την παραμοφωμένη εικόνα που έχει επιβάλλει ο κυρίαρχος πολιτισμός – εν προκειμένω η Δύση – για την οικεία κοινωνία, το φαινόμενο δηλαδή που κατά τον Edward Said λαμβάνει χώρα πλέον στις κοινωνίες του Αραβικού κόσμου, και στην ουσία διαιωνίζει τη δυτική ηγεμονία στην περιοχή.
|
Δεν εμπεριέχεται.
Η ιδέα της πόλης, ειδικά ο μεταφυσικός της άξονας, δεν νοείται χωρίς ανεξαρτησία, γιατί ο λόγος δεν βγαίνει καθαρός αλλά δέχεται προσμήξεις από τον εκάστοτε κυρίαρχο.
Εξάλλου η σκέψη του κου. Γιανναρά, ότι η κοινωνία της αληθείας στην αρχαία πόλη, βρίσκει κάποια αντιστοιχία στον Ελληνισμό της τουρκοκρατίας, αλλά και πιο πριν, στους τοπικούς διοικητικούς θεσμούς επί ρωμαικής και βυζαντινής εποχής, ενώ παράλληλα, σύμφωνα με τον ίδιο, ο Χριστιανισμός δέχθηκε τέτοια αλλοίωση από τα πρώτα κιόλας χρόνια της αναβάθμισής του σε επίσημη θρησκεία του κράτους, ώστε να αλλάξει συνείδηση και να μεταλλαχθεί από εμπειρία συμμετοχής και αναψηλάφισης σε ιδεολογία ατομοκεντρικής χρηστότητας, αποτελεί για εμένα προσωπικά το δυσκολότερο σημείο ενασχόλησης με τα λεγόμενά του.
Πρώτα πρώτα, έχουν πολιτική στρατηγική όλα τα ελληνικά κόμματα?
Έπειτα, η έννοια της ελληνικότητας όπως περιγράφεται δεν μπορεί να συμβιβαστεί με την αντίληψη περί πολιτικού κόστους, όπως αυτή κυριαρχεί σήμερα ως συνάρτηση πολιτικής δράσης.
Αλλά και η ίδια η ελληνικότητα είναι σήμερα έννοια μετέωρη που χρειάζεται διευκρίνιση.Το πρόβλημα αυτό είναι μεγάλο και καθοριστικό. Πρίν προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε την ελληνικότητα ,πέρα από θεωρητικές κατασκευές και ιδεολογήματα ,χρειαζόμαστε εμπειρικές διαπιστώσεις. Η δική μου καθημερινή εμπειρία μου λέει ότι κάθε προσπάθεια προσέγγισης σε εμπειρική επιβεβαίωση της ελληνικότητας συναντά αμφιβολίες και διλήμματα, που σχετίζονται με αυτό που συνήθως ονομάζουμε κρίση ταυτότητας.
Η επικρατούσα αντίληψη θεωρεί όσους αναζητούν κάποια επιβεβαίωση εννοιών ιστορικής παράδοσης ως κυνηγούς χιμαιρών. Υποστηρίζεται ότι η αναζήτηση και η βεβαίωση της ταυτότητας οδηγεί σε πολιτικούς μύθους και φυγή στο μακρυνό παρελθόν όπου αναζητούνται στηρίγματα και αυταπάτες.Τέτοιες στάσεις κατηγορούνται ότι εμποδίζουν τον εκσυγχρονισμό και ποδηγετούν την πρόοδο.
Είναι λοιπόν απαραίτητη η κατανόηση της κρίσης ταυτότητας που ταλανίζει τον Νέο Ελληνισμό από τη γέννησή του τον 13ο αιώνα στην Μικρά Ασία.
Όπως διαπιστώνεται στο άρθρο, η σημερινή Ελλάδα παρουσιάζει την εικόνα μιας χώρας με μετά-αποικιακά ιδεολογικά χαρακτηριστικά Παρά τις πολιτισμικές της καταβολές η Ελλάδα θεωρείται από τους Έλληνες ως χώρα ευρωπαική,όπως οι άλλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Λίγοι είναι όσοι θα υποστήριζαν ότι υπάρχουν ιστορικά δύο πολιτισμικές εκδοχές στην ευρωπαική ήπειρο,ή με άλλα λόγια ότι η Ελλάδα με τις σλαυικές χώρες συγκροτούν ένα πολιτισμικό σύνολο αμφιθαλές προς τον Δυτικό ευρωπαικό πολιτισμό. Παρά τούτο και παρά τα τριάντα χρόνια της συμμετοχής μας στην Ευρωπαική Ένωση εξακολουθούμε να ονομάζουμε Ευρώπη τη Δύση όταν θελήσουμε να αναφερθούμε σ αυτήν. Όμως επιθυμούμε διακαώς να είμαστε Δύση και διαμαρτυρόμαστε όταν ο Samuel Huntigton μας το αρνείται.Δεν φαίνεται να αρέσει σε κανένα η διαπίστωση ότι δεν είμαστε Δύση και δεν τον παρηγορεί η ιδέα ότι ούτε Ανατολή είμαστε, αλλά είμαστε αυτό που ιστορικά είμαστε.
Ανεξάρτητα από άλλους παράγοντες, αυτό πλέον δεν λειτουργεί. Η ....πολυκατοικία ακύρωσε κάθε δυνατότητα.
Γιώργος Κακαρελίδης
Το άρθρο του κ. Σταλίδη είναι σαφές, αφού εξηγεί πώς ο κατ αλήθεια τρόπος ύπαρξης συνεχίζει να νοηματοδοτεί την ανθρώπινη ύπαρξη και κατά τη βυζαντινή εποχή,αν και το οντολογικό περιεχόμενο της αλήθειας μεταβάλλεται.Αλλά και τονίζει την κυριαρχία της ελληνικής γλώσσας,ενώ επισημαίνει το πώς οι μακραίωνες πολιτικές παραδόσεις των Ελλήνων συναντούν την ευχαριστιακή σύναξη. Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ότι και ο κλασσικός ανθρωπισμός επιβιώνει, όπως αυτό φαίνεται νωρίς τον 6ο αιώνα στην Αγία Σοφία και επιβεβαιώνεται με τις δύο βυζαντινές αναγεννήσεις του 9ου και του 13ου αιώνα. Αλλά και ο ελληνικός αποφατισμός συνεχίζει να αρνείται την παντοδυναμία της λογικής, ενώ τον 9ο αιώνα με την αναστήλωση των εικόνων το Βυζάντιο απορρίπτει αποφασιστικά την ανατολική γνωσιολογική αντίληψη.
Εφ όσον το μεταφυσικό υπόβαθρο παραμένει δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι το Βυζάντιο απομακρύνεται από την ελληνικότητα, παρά τις πολιτειακές μορφές που υιοθετεί.
Αρνούμενοι την συνέχεια της ελληνικότητας δημιουργούμε ένα πολιτισμικό χάσμα που τροφοδοτεί την κρίση ταυτότητας.Ο Νέος Ελληνισμός παραμένει ετσι μετέωρος μεταξύ μοντερνισμού και αρχαιότητας.
κάμετε, κατά την άποψή μου δύο σημαντικά λάθη στις σκέψεις σας:
α. ορίσατε αυθαίρετα την Μικρά Ασία ως αφετηρία του Νέου Ελληνισμού
β. θεωρείται, επίσης αυθαίρετα κατ' εμένα, αποκομμένα στοιχεία του Ελληνισμού, όπως η γλώσσα, απόρριψη γνωσιολογικής αντίληψης, αποφατισμό ως ενδείξεις που αποδεικνύουνε την κατά κάποιο τρόπο συνέχειά του.
Η ελληνική αρχαιότητα εκφράστηκε, υπαρξιακά κατά απόλυτο τρόπο μέσα από την πολιτική ανεξαρτησία που εξασφαλιζότανε με την οικονομική ευρωστία και την δυναμική αποτύπωση της πολύπλοκης και δυσέκφραστης τρέχουσας πραγματικότητας σε θεσμούς και τελετουργίες. Μεμονομένα στοιχεία ή χαρακτηριστικά δεν αναπληρώνουνε, όπςω φαίνεται και σήμερα εξάλλου, το κενό της ολότητας.
Κατά την άποψή μου Έλληνες συνεχίζουνε να υπάρχουνε και σήμερα, αλλά μια συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού μόνο και μετά δυσκολίας από την ελληνιστική εποχή και πέρα μπορεί να αναζητηθεί.
Για το λόγο αυτό, μου είναι αδύνατο να παρακολουθήσω τον συλλογισμό του κ. Γιανναρά, στον οποίο η τάξη πραγμάτων της αυτοκρατορίας (είτε των Σελευκιδών, είτε των Ρωμαίων, είτε των Βυζαντινών και προπαντός των Οθωμανών) επιτρέπει στις τοπικές κοινωνίες, χωρίς πολιτική ανεξαρτησία, να εξελλίσονται (γιατί αυτό σημαίνει πολιτισμός). Μήπως η pax romana δεν ήτανε εκείνη που θρησκειοποίησε και τελικά ιδεολογικοποίησε τον Χριστιανισμό με αποτέλεσμα αυτός να στραφεί νομοτελειακά ενάντίον των Ελευσινίων Μυστηρίων και των Ολυμπιακών Αγώνων? Μήπως το αίτημα της νέας τάξης πραγμάτων στην Δύση δεν οδήγησε στην διάσπαση του Χριστιανισμού?
Αυτό που ζούμε στην σημερινή ελληνική κοινωνία κατά την άποψή μου δεν είναι κοινωνία της αλήθειας (βλέπε για παράδειγμα τις αντιδράσεις στο έργο Ο τελευταίος πειρασμός του Καζαντζάκη) ούτε καν μια κοινωνία της χρείας, είναι ένα άθροισμα εκατομμυρίων βίων παράλληλων, της απολύτως εξατομικευμένης χρηστότητας. Η ελληνική κοινωνία δεν χρειάζεται άλλο θεωρητικές συζητήσεις, αλλά δυναμικές πρωτοβουλίες που θα δημιουργήσουνε το κοινό αίσθημα και θα θέσουνε το ερώτημα "ποιοί είμαστε" στηνκαθαρά υπαρξιακή του υπόσταση!
Όσον αφορά την γέννηση του Νέου Ελληνισμού αναφέρθηκα στα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας εξόριστης στη Νίκαια της Βιθυνίας,όπου το αναγεννητικό αίτημα συναντά την ελληνική παράδοση.Αναφέρομαι όχι μόνο στους λόγιους της Νίκαιας, αλλά και στους αυτοκράτορες Άγιο Ιωάννη Δούκα Βατάζη και Θεόδωρο Δούκα Λάσκαρι στους όποίους υποφώσκει η παρουσία της ελληνικης εθνικής ταυτότητας. Είναι, μάλιστα, σημαντικός ο λόγος του Μιχαήλ Παλαιολόγου πριν την συγκινητική εισοδό του στην απελευθερωμένη Κωνσταντινούπολη στις 15.8.1261.Στον λόγο αυτόν διακρίνεται η Μεγάλη Ιδέα, κεντρική πολιτικη ιδεολογία του Νέου Ελληνισμού.
Aν, όπως γράφετε, η ελληνική κοινωνία δεν χρειάζεται θεωρητικές συζητήσεις,τότε πώς θα υπερβεί την άγνοια και την λήθη?
α. Η ευχαριστιακή σύναξη την οποία περιγράφεται δεν σταματάει με την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους (με το οποίο έχεται κατά παράδοξο τρόπο φαγωθεί όλοι σας) αλλά από την ελληνιστική εποχή. Ο κατά αληθίαν βίος προυποθέτει καταρχήν πολιτική ανεξαρτησία για να ασκηθεί.
β. Εκτός από την αυτοκρατορία της Νίκαιας, όπως θα έχετε ακουστά, με την άλωση της Βασιλεύουσας το 1204 ιδρύθηκαν και το Δεσποτάτο της Ηπείρου όπως και το Δεσποτάτο του Μυστρά καθώς και πλήθος άλλα ελληνικώτατα κρατίδια στην Δύση. Το δε Δεσποτάτο της Ηπείρου για πολύ καιρό, ειδικά με την ανακατάλυψη της Θεσσαλονίκης διεκδίκησε τα πρωτεία ανάμεσα στα άλλα ελληνικά βασίλεια. Τώρα για ποιόν λόγο θα πρέπει σόνι και καλά ο Νεοελληνισμός να έχει την κοιτίδα του στην Μικρά Ασία (!) αυτό μόνο εσείς το γνωρίζετε.
Στο δεύτερο εδάφιο της αναρτησης σας έχετε δίκηο. Στο Δεσποτάτο της Ηπείρου εμφανίσθηκαν επίσης ενδείξεις αφύπνισης του ελληνικού κόσμου, αλλά η Νίκαια είναι αυτή που διατυπώνει την ιδεολογία και τελικά απελευθερώνει την Κωνσταντινούπολη. Σχετικά μπορούμε να ανατρέξουμε στον πρώτο τόμο της Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού του Απόστολου Βακαλόπουλου,από τον οποίο ξεκινά η άποψη για τον ρόλο της Νίκαιας στην εμφάνιση του Νέου Ελληνισμού, την οποία εσείς τιμητικά αποδίδετε στην ασημαντότητά μου.
στο πρώτο σκέλος της απάντησής μου ισχυρίζομαι ότι ο ελληνικός πολιτισμός, δηλαδή ο ελληνικός τρόπος σκέψης και διαβίωσης (και όχι η ελληνικότητα την οποία εγώ εκλαμβάνομαι ως μια πλήρως βιολογική έννοια), έπαυσε να ασκήται με την επικράτηση του Κοσμοκράτορος στην ελλαδική πολιτική σκηνή. Δεν εννοώ φυσικά ότι ο Αλέξανδρος υπήρξε εκείνος που τον κατέλυσε, αλλά από την στιγμή που κυριάρχησε στην Ελλάδα η πολιτική πεποίθηση της πανελλαδικής ένωσης σε ένα παγιωμένο καθεστώς πέρα από την αυτοτέλεια της πόλης - κράτους ήτανε λογικό να εγκαταλειφθεί και ο ανάλογος τρόπος σκέψης και διαβίωσης. Εκτός αυτού φυσικά, και εάν ακόμη δεν υπήρχε ο Αλέξανδρος και πριν αυτόν ο Φίλιππος, η τεχνολογική πρόοδος με τις πολιορκητικές μηχανές που σε λίγο θα χρησιμοποιηθούνε και από τον ίδιο τον Κοσμοκράτορα στην Φοινίκη, είναι αμφίβολο εάν ο θεσμός της πόλης - κράτους θα μπορούσε να διατηρηθεί για πολύ ακόμη. Απόδειξη για αυτό είναι και η σχετικά εύκολη επικράτηση των Ρωμαίων.
Αναφορικά με το δεύτερο σκέλος, σας ευχαριστώ που αναγνωρίζετε την ύπαρξη του Δεσποτάτου της Ηπείρου ως πόλο συσπείρωσης του Νέου Ελληνισμού (δίπλα φυσικά από την Νίκαια και τις άλλες εστίες, όπως η Τραπεζούντα) και εξακολουθώ να υποστηρίζω ότι η μεγάλη ιδέα της επανασύστασης ακολουθήθηκε στην αρχή σχεδόν αποκλειστικά από τους Αγγέλους (οι οποίοι για αυτόν και μόνο τον λόγο εξάλλου έφεραν και τον τίτλο των Κομνηνών) οι οποίοι έφθασαν πολύ κοντά στην παλινόρθωση μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. Ανεξαρτήτως όμως από αυτό πρέπει κατά την άποψή μου, η πεποίθησή σας όπως εκφράστηκε τουλάχιστο αρχικά ως "...που ταλανίζει τον Νέο Ελληνισμό από τη γέννησή του τον 13ο αιώνα στην Μικρά Ασία. " θα πρέπει να θεωρηθεί τουλάχιστο ατυχείς αν όχι παραπλανητική!
Σε σχέση με όσα λέει ο imago.
Τα σχόλιά σου μου δίνουν την εντύπωση ότι ορίζεις την ελληνικότητα με αποκλειστικό γνώμονα την "πόλη-κράτος". Δείχνεις να θεωρείς ότι η κατάργηση του θεσμού (είτε εμμέσως από τον Αλέξανδρο και μετά, είτε μοιραία ούτως ή άλλως) κατά κάποιον τρόπο "έπαυσε" την ελληνικότητα. Εάν βέβαια κατάλαβα σωστά τα σχόλιά σου. Εδώ όμως εγώ ισχυρίζομαι κάτι λίγο διαφορετικό (παρμένο πάντα από τον Γιανναρά). Ότι η ελληνικότητα είναι ο κατ' αλήθειαν βίος. Προιόν αυτού ήταν κάποτε η πόλη-κράτος. Εκείνος ο πολιτισμός παρήκμασε όμως. Είτε έτσι, είτε αλλιώς, παρήκμασε. Τα πάντα εκφυλίστηκαν. Ο κατ' αλήθειαν βίος διατηρήθηκε αντικαθιστώντας το νόημα της αλήθειας, το οποίο είχε ήδη χαθεί για τουλάχιστον 3-4 αιώνες. Έμεινε σταθερός και ο κοινωνιοκεντρικός χαρακτήρας.
Η "πολιτική ανεξαρτησία", που λες, δεν έχει τόσο μεγάλη σχέση, κατά τη γνώμη μου. Ίσα ίσα, θα έλεγα ότι στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αναδύθηκαν πολύ έντονα τα χαρακτηριστικά της κοινότητας. Πρόσεξε ότι μιλάμε για την προ-νεωτερική εποχή. Δεν υπάρχουν έθνη-κράτη. Μιλάμε για αυτοκρατορία. Οι κατά περιόδους και κατά περιοχές διωγμοί, που και αυτοί γινόταν όχι με βάση το αίμα αλλά τη θρησκεία, ενδεχομένως να συνετέλεσαν κι όλας στη συγκρότηση των δεσμών της κοινότητας! Ακόμα και σήμερα η ζωή στο χωριό, με τον δάσκαλο, τον ιερέα και τον πρόεδρο να συνιστούν το κέντρο αναφοράς όλων, ή τουλάχιστον η ζωντανή ανάμνηση τέτοιων καταστάσεων, έχει τις ρίζες της σε εκείνη την εποχή.
Σήμερα τα πράγματα δεν είναι ρόδινα βέβαια. Το συμπέρασμά μου είναι ότι η διανόηση κοιμάται ύπνον βαθύ (και ασφαλώς και η πολιτική). Οδεύουμε στη μετα-νεωτερικότητα χωρίς αρκετά "πολεμοφόδια". Νομίζω ότι έχουμε ανάγκη μία συζήτηση εθνικής αυτογνωσίας. Θα επαναλάβω και εδώ τον Σεφέρη «Είμαστε ένας λαός με παλικαρίσια ψυχή, που κράτησε τα βαθιά κοιτάσματα της μνήμης του σε καιρούς ακμής και σε αιώνες διωγμών και άδειων λόγων. Τώρα που ο τριγυρινός μας κόσμος μοιάζει να θέλει να μας κάνει τρόφιμους ενός οικουμενικού πανδοχείου, θα την απαρνηθούμε άραγε αυτή τη μνήμη; Θα το παραδεχτούμε τάχα να γίνουμε απόκληροι;»
Τέλος, η μετάλλαξη του Χριστιανισμού σε "ιδεολογία ατομικής χρηστότητας" αναφέρεται στις Δυτικές εκφάνσεις του Χριστιανισμού, φανερή από την εποχή του Θωμά του Ακινάτη - λέει ο Γιανναράς και πάλι. Εμάς μας αφορά στην τελευταία αυτή φάση, της αλλοτρίωσής μας, (πχ μέσω των οργανώσεων κλπ). Όπως λέει ο π. Γ. Μεταλληνός "οι κληρικοί καθολικοποιούνται και οι λαϊκοί προτεσταντικοποιούνται".
καταρχήν, όπως τόνισα και στο σχόλιό μου το οποίο σχολιάζετε, διαχωρίζω μεταξύ Ελληνικότητας και ελληνικού πολιτισμού.
Συμφωνούμε λοιπόν στο γεγονός, ότι ο ελληνικός πολιτισμός παρήκμασε. Την ελληνικότητα κατεσένα (τον ελληνικό πολιτισμό κατεμένα) δεν την ορίζω μόνο εγώ με γνώμονα την πόλη κράτος, αλλά προφανώς και ο κ. Γιανναράς (και άλλοι πολλοί) και αυτός είναι ο λόγος ότι και ο κ. Μαυρίδης στα σχόλιά του προσπαθεί να στηρίξει το επιχείρημα της συνέχειας της ελληνικότητας μέσα από την διατήρηση του κατ' αληθείαν βίου.
Όσον αφορά τώρα την σχέση του κατ' αληθείαν βίου με την πόλη - κράτος. Η τελευταία δεν ήτανε αποτέλεσμα του πρώτου, το αντίθετο μάλιστα θα έλεγα. Η ιδέα των Ελλήνων, κυρίως των Αθηναίων για τον κατ' αλήθειαν βίο δεν ήρθε από επιφύτηση, ούτε φυσικά επειδή οι Έλληνες είναι γεννημένοι δημοκράτες. Η πόλη - κράτος αποτέλεσε την συνέπεια της οικονομικής δραστηριότητας στην Μεσόγειο που οδήγησε τις ελληνικές πόλεις σε ευημερία. Δεν είναι τυχαίο ότι η δημοκρατία διαμορφώθηκε στην πιο πλούσια από τις ελληνικές πόλεις, όπως και επίσης δεν είναι τυχαίο ότι οι φτωχότερες περιοχές της βόρειας και δυτικής Ελλάδος (Ήπειρος, Μακεδονία) δεν εμφάνισαν την οργανωτική δομή πόλεων - κρατών αλλά βασιλείων με μεγάλη και ενννιαία περιοχή κυριαρχίας. Ο κατ' αληθείαν βίος μαρτυρεί, όπως έχω εκτιμήσει και αλλού, την μετάβαση από την κοινωνία της χρείας (τρόπος σκέψης: ανάγκη-αιτία-αποτέλεσμα) στην κοινωνία της αληθείας (τρόπς σκέψης: αιτία αποτέλεσμα). Αυτό φυσικά ισχύει μόνο για ορισμένα κοινωνικά στρώματα όχι για όλα αδιακρίτως και προυποθέτει την ευημερία η οποία με την σειρά της είναι εκείνη που επιτρέπει στον άνθρωπο να "απελευθερωθεί" από τα δεσμά της ανάγκης (εξάλλου ένας ορισμός που δίνω στην φιλοσοφία προσωπικά είναι "τσάμπα σκέψη"). Για αυτό τον λόγο οι αρχαίοι φιλόσοφοι περιφρονούσανε την χειρονακτική εργασία αλλά και την ενασχόληση με επιστήμες προς ιδίον όφελος.
Για εμένα προσωπικά λοιπόν, είναι αδύνατον να εμφανιστεί κάποια σύνδεση του κατ' αληθείαν βίου των αρχαίων Αθηναίων με μεταγενέστερους τρόπους διαβίωσης και ειδικά με εκείνους της πνευματικής παρακμής στο Βυζάντιο και επί τουρκοκρατίας. Είναι αλήθεια, όπως λες, ότι στο χωριό σήμερα μπορούνε να παρατηρηθούνε στοιχεία - ενδείξεις του ελληνικού τρόπου διαβίωσης αλλά το όλο σκοντάφτει σε ένα σημείο. Στην πολιτική (και άρα οικονομική) εξάρτηση από το κράτος. Για αυτό τον λόγο, ενώ βλέπουμε να διατηρούνται, όπως και επί τουρκοκρατίας, έθιμα, δεν υπάρχει ίχνος πολιτιστικής ανάπτυξης πράγμα που καταδεικνύει την τεράστια σημασία της πολιτικής ανεξαρτησίας για τον κατ' αληθείαν βίο.
Σχετικά τώρα με τον Χριστιανισμό. Δεν νομίζω ότι η ιδεολογικοποίηση του Χριστιανισμού περιορίζεται στην Δύση ή στις συντηρητικές ενώσεις εδώ. Όπως τονίζει και ο κ. Γιανναράς, ο Χριστιανισμός χάνει την συνείδησή του ως τρόπος ύπαρξης, αμέσως μετά την αναβάθμισή του σε επίσημη θρησκεία του κράτους. Τότε είναι που γίνεται τμήμα της αυτοκρατορικής πολιτικής και επομένως ιδεολογία η οποία οφείλει να επιβληθεί. Μέχρι εκείνη την στιγμή δεν υπήρχε κανένας λόγος να γίνεις Χριστιανός, εάν δεν μαρτυρούσες την Πίστη σου, γιατί απλούστατα κινδύνευε η ζωή σου. Χριστιανοί γινότανε λογικά τουλάχιστο, μόνο όσοι δεν φοβότανε τον θάνατο (Χριστιανός = μάρτυρας). Για αυτό και αυτοί οι πρώτοι Χριστιανοί έπειθαν με τον θάνατό τους τον κόσμο, ενώ οι μεταγενέστεροι πείθουνε, όπως το κάμανε πριν μερικά χρόνια και στην περίπτωση τουέργου ο τελευταίος πειρασμός. Αδιανόητο για εκείνη την εποχή, όπου το μοναδικό τεκμήριο για τον κατ' αληθείαν βίο ήτανε ο θάνατός σου, να ορισθούνε κανόνες συμπεριφοράς οι οποίοι ήτανε άχρηστοι εξάλλου για όποιον ήτανε έτοιμος να χάσει την ζωή του για να κυρήξει την Πίστη του.
Από την στιγμή της ιδεολογικοποίησής του ο Χριστιανισμός αρχίζει και αποκτά οπαδούς οι οποίοι μπορεί να μην πίστευαν πραγματικά αλλά ήτανε έτοιμοι να σκοτώσουνε για να τον επιβάλλουνε. Όπως καταλαβαίνετε λοιπόν κε. Σταλίδη, έχω σοβαρώτατες ενστάσεις για το κατά πόσον αληθείς είναι ο βίος των Χριστιανών σε Δύση και Ανατολή!
μάλλον δεν θα ξέρω τι μου γίνεται!
Εκκρεμεί και η δεύτερη διαφωνία μας. Δεν συμφωνώ με τις φράσεις: "Μέχρι εκείνη την στιγμή δεν υπήρχε κανένας λόγος να γίνεις Χριστιανός, εάν δεν μαρτυρούσες την Πίστη σου, γιατί απλούστατα κινδύνευε η ζωή σου. Χριστιανοί γινότανε λογικά τουλάχιστο, μόνο όσοι δεν φοβότανε τον θάνατο (Χριστιανός = μάρτυρας)"
Ούτε ο λόγος να γίνει κανείς Χριστιανός τότε ήταν το να μη φοβάται τον θάνατο, ούτε όλοι οι Χριστιανοί τότε μαρτύρησαν, ούτε δεν υπήρξε κανένας Χριστιανός που να μην μαρτύρησε μετά (ξεχνάς τεράστιο πλήθος και Αγίων αλλά και νεομαρτύρων), ούτε τις διώξεις που ενδεχομένως να μην οδήγησαν σε μαρτύρια θανάτου (πχ, βίαιους εξισλαμισμούς κλπ).
Εν πάσει περιπτώσει, για το θέμα που διαπραγματεύεται το άρθρο, είναι χαρακτηριστικό νομίζω το παράδειγμα που έδωσα ήδη ότι όσοι επέλεξαν τη θρησκεία αντί της γλώσσας, στο δίλλημα που τους τέθηκε, εντάχθηκαν με μεγαλύτερη άνεση στη νεωτερική ελληνική συνείδηση (δηλαδή οι τουρκόφωνοι Χριστιανοί έναντι των ελληνόφωνων εξισλαμισθέντων). Αυτό λέει πολλά και έγινε τον 19ο αιώνα. Αν υπάρχει αντίρρηση, το συζητάμε.
Επί της ιδεολογικοποίησης του Χριστιανισμού συμφωνούμε οπότε δεν έχω να προσθέσω πολλά, εκτός του ότι παραμένω να βρίσκω διαφορές σε Ανατολή και Δύση. Δεν μας ζήτησε τυχαία συγγνώμη ο Πάπας της Ρώμης το 2001. Αυτό εξέφραζε.
Ισχυρίζομαι ότι ο κατ' αληθείαν βίος έπεται της πόλης - κράτους για τον απλούστατο λόγο, ότι μόνο σε μια οικονομικά ευημερούσα πολιτεία είναι δυνατόν η πνευματική δραστηριότητα να απελευθερωθεί από τα δεσμά της ανάγκης (κοινωνία της χρείας) και να στραφεί στην αναζήτηση της αλήθειας. Έπειτα η ευθύνη του πολίτη, που απασχόλησε όλους τους μεγάλους φιλοσόφους και κυρίως τους Σωκράτη, Πλάτωνα και Αριστοτέλη μπορεί μόνο να νοηθεί σε πολιτέυματα τα οποία φέρουνε τον ίδιο πολύ κοντά με την εκτελεστική και νομοθετική εξουσία (βλέπε την απαρχή της παρακμής της ρωμαικής αυτοκρατορίας μετά το διάταγμα του Καρακάλα). Αυτοί λοιπόν είναι οι λόγοι για τους οποίους συνεχίζω να διαφωνώ μαζί σας.
Η εγκυρότητα αυτής της εκτίμησης, κατά την άποψή μου, μπορεί να παρατηρηθεί και μέσα από τον ιδιότυπο ομολογουμένως παραλληλισμό μεταξύ πόλης - κράτους και Χριστιανισμού. Κοιτάξτε λοιπόν τί γράφει ο κ. Γιανναράς σχετικά:
"Ο μεγάλος αριθμός πρέπει, ανεπαίσθητα, να ανέτρεψε τις προτεραιότητες: Όχι πια μετοχή στη συγκρότηση ενορίας, αλλά "παρακολούθηση" ετομική δημόσιας λατρείας. Όχι αλλαγή του τρόπου υπάρξεως, αλλά σύναξη συμπροσευχής, εντυπωσιακό, κατανυκτικό, διδακτικό θέαμα και ακρόαμα. Όχι άθλημα αυθυπέρβασης για τη χαρά της αγάπης, αλλά προσπάθεια για εξασφάλιση ατομικής αξιομισθίας"
Γιανναράς, Ενάντια στην θρησκεία, σελ. 219
Είναι λοιπόν φανερό, όπως πιστεύω εγώ τουλάχιστο, ότι τόσο η Αλήθεια της πόλης - κράτους, όσο και του Χριστιανισμού χάνουνε την ουσία λόγω γεωγραφικής εξάπλωσης και μαζικοποίησης της λειτουργούσας κοινωνίας.
Σχετικά τώρα με την εκτίμησή σου για τους λόγους τους οποίους είχε κάποιος να γίνει Χριστιανός πριν και μετά την αναβάθμιση του Χριστιανισμού σε επίσημη θρησκεία του κράτους, δανείζομαι από το ίδιο βιβλίο του Γιανναρά τα εξείς:
"...η προσχώρηση στην επίσημη θρησκεία του κράτους ως απαραίτητη προυπόθεση για την ανάληψη οποιουδήποτε κρατικού αξιώματος σε ολόκληρη την αυτοκρατορία."
Η σύντομη αυτή αναφορά του Γιανναρά νομίζω ότι επαρκεί για να διαπιστώσουμε την διαφορά κινήτρων που είχανε πλέον οι πιστοί μετά τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο. Μέσα από μια τέτοια πολιτικοποίηση του Χριστιανισμού είναι αδύνατον να ισχυριστεί κανείς το αντίθετο από αυτό που ισχυρίζομαι εγώ, δηλαδή ότι αμέσως μετά την αναβάθμιση του Χριστιανισμού ο αυθεντικός Χριστιανισμός αρχίζει και υποχωρεί (διαφορετικά θα έπρεπε να είχε αντιστραφεί και η όλη πορεία). Βεβαιώτατα ο Χριστιανισμός έχει να επιδείξει μεγάλες μορφές και μετά την ιδεολογικοποίησή του, αλλά αυτό δεν αρκεί κατά την άποψή μου για να ανατραπεί η αρχική εκτίμηση γιατί απλούστατα οι συνεπείς Χριστιανοί είναι λίγοι, μπροστά στα εκατομμύρια ρωμαίων πολιτών που κλήθηκαν να αναγνωρίσουνε τον Χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία αλλά και επειδή, κυρίως, για αυτούς τους διακεκριμένους και πεφωτησμένους ανθρώπους, ο Χριστιανισμός όπως εκφράστηκε μέσα από διατάγματα, κανονισμούς κτλ. εκ των πραγμάτων δεν έπαιζε κανέναν ρόλο.
Έχουμε και λέμε. Διαβάζοντας αρχικά το απόσπασμα από το βιβλίο του Γιανναρά, νόμισα ότι θα αναφέρονταν στη σημερινή εποχή. Τελικά διαπίστωσα ότι αναφέρεται στην εποχή που λες, πριν από τον Θεοδόσιο όταν ο αριθμός των Χριστιανών είχε αυξηθεί. Εκεί βάζει τη φράση που μας έδωσες. Για να δούμε όμως πώς συνεχίζει ο Γιανναράς. Η επόμενη φράση είναι η εξής:
"Θρησκειοποίηση σημαίνει εξατομίκευση και η εξατομίκευση της προσέλευσης στην Ευχαριστία πρέπει να ήταν το πρώτο ανεπαίσθητο βήμα εγκατάλειψης του εκκλησιαστικού τρόπου της μετοχής. [...]
Το κρίσιμο λοιπόν βήμα πρέπει να ήταν η μαζικοποίηση της ενορίας, η εξασθένιση ή απώλεια της συνείδησης ότι η Εκκλησία σαρκώνεται (και βιώνεται μόνο ως μετοχή) στην ευχαριστιακή κοινότητα. Όταν αυτή η επίγνωση ατόνησε ή χάθηκε, ο δρόμος ήταν πια διάπλατα ανοιχτός στις παντοιότροπες απαιτήσεις της θρησκειοποίησης: στην εκδοχή των δογμάτων ως υπερφυσικά αλάθητων διατυπώσεων που προσφέρουν στο άτομο τη σιγουριά εγγυημένων μεταφυσικών πεποιθήσεων[...]
Όταν και αυτές οι αλλοιώσεις εμπεδωθούν, οι παραπέρα συνέπειες προκύπτουν ανεμπόδιστες: η Εκκλησία επιβάλλεται στις συνειδήσεις σαν θεσμός κοινωνικής χρησιμότητας που βελτιώνει τα ήθη, εξημερώνει τη συμπεριφορά, ενισχύει την κοινωνική συνοχή [..διάφορα ακόμη αντίστοιχα..].
Μέσα από μία τέτοια εξελικτική δυναμική παύουν να αποτελούν έκπληξη οι οποιεσδήποτε ακρότητες: Καθόλου τυχαία ο επίσκοπος Ρώμης έφτασε κάποτε να προσλάβει ακόμα και τον τίτλο του αρχιερέα των ειδώλων Pontifex Maximum, που έφερε άλλοτε μόνον ο αυτοκράτορας. ΚΑι κάποιους αιώνες αργότερα (754-756) δεν δίστασε να οργανώσει τη ρωμαϊκή εκκλησία σε κοσμικό κράτος (Civitas Vaticana) μετασκευάζοντας το εκκλησιαστικό γεγονός σε θεσμικό πολιτειακό μόρφωμα και υποτάσσοντας τα του Θεού στα του Καίσαρος. Τόσο οι λεγόμενες "ορθόδοξες" εκκλησίες όσο και οι προτεσταντικές μεταγενέστερα ομολογίες καταδίκασαν "μετά βδελυγμίας" το ανοσιούργημα μετατροπής μίας τοπικής (της ρωμαικής) εκκλησίας σε κοσμικό κράτος. Αλλά σαφώς γοητεύθηκαν από το τόλμημα. Και οι μεν προτεσταντικές ομολογίες αναζήτησαν ανάλογη εξουσιαστική αποτελεσματικότητα καλλιεργώντας την εκδοχή της πίστης ως κυρίαρχης ιδεολογίας στον κοσμικό-πολιτικό βίο ([δίνονται 2-3 παραδείγματα]).
Οι δε ορθόδοξες εκκλησίες, απολυτοποιώντας ίσως την καθολικότητα κάθε τοπικής εκκλησίας, αφέθηκαν να διολισθήσουν στην έμπρακτη κατάφαση του εθνοφυλετισμού, να υποτάξουν το εκκλησιαστικό γεγονός στην εθνική (ιστορική και πολιτιστική) αυτοσυνειδησία των νεωτερικών κρατικών μορφωμάτων, να συμβιβαστούν με τον ρόλο της κρατικής θρησκείας"
Αυτά γράφει ο Γιανναράς. Να τα συνοψίσω, όπως τα αντιλαμβάνομαι: δέχεται ότι αυτό που λες, η αύξηση του ποιμνίου, ήταν αυτό που "πρέπει να ανέτρεψε τις προτεραιότητες", ότι αυτό "πρέπει να ήταν το κρίσιμο βήμα" για την απώλεια της συνείδησης περί του τι εστί Εκκλησία. Μετά από το πρώτο βήμα, έχουμε το ότι "ατόνισε ή χάθηκε" αυτή η επίγνωση, μετά ο δρόμος "ήταν πια ανοιχτός" για την θρησκειοποίηση. Μετά, αυτές οι αλλοιώσεις "εμπεδώθηκαν" και είχαμε τις "παραπέρα συνέπειες". Έτσι, 4 αιώνες αργότερα είχαμε το "κράτος του Βατικανού" από τους Καθολλικούς, που οι λοιποί ακόμα καταδίκαζαν. Και φτάσαμε 13-14 αιώνες αργότερα να έχουμε αντίστοιχα παραδείγματα από τους προτεστάντες που "ζήλεψαν" και φτάσαμε 15 αιώνες αργότερα να έχουμε αντίστοιχα αποτελέσματα από τις ορθόδοξες ομολογίες.
Ποια ήταν όμως τα αποτελέσματα στις ορθόδοξες ομολογίες;
τα αποτελέσματα αναφέροντα στον 19ο αιώνα, συγκεκριμένα στο 1833, όταν η Βαυαρική Αντιβασιλεία του Όθωνα (Μάουερ κλπ) χάραξε "εθνική Εκκλησία". Η πρώτη διδάξασα από τις Ορθόδοξες χώρες η Ελλάδα, με Προτεστάντες στο τιμόνι της τριμελούς Αντιβασιλείας υπεύθυνους για τη χάραξη της Εκκλησιαστικής πολιτικής, αποφάσισε την απόσχιση από το Φανάρι και το Αυτοκέφαλο της Ελλαδικής Εκκλησίας.
ΑΥΤΟ είναι -κατά τον Γιανναρά- το πρώτο αποτέλεσμα "θρησκειοποίησης" του Χριστιανισμού από τους Ορθόδοξους. Αν διαβάσεις το "Ορθοδοξία και Δύση στη Νεώτερη Ελλάδα" θα το δεις σε πολύ καλύτερη και εμβριθέστερη ανάλυση. [Ιστορική σημείωση: 17 χρόνια αργότερα, το σχίσμα γεφυρώθηκε με τον Πατριαρχικό Τόμο του 1850, όπου το Φανάρι δέχτηκε την Αυτοκεφαλία]. Αυτό το δικό μας ξεκίνημα, ακολούθησαν αργότερα και άλλοι Ορθόδοξοι λαοί στα Βαλκάνια για να καταλήξουμε στην "υποταγή του εκκλησιαστικού γεγονότος στην εθνική (ιστορική και πολιτιστική) αυτοσυνειδησία των νεωτερικών κρατικών μορφωμάτων, να συμβιβαστούν με τον ρόλο της κρατικής θρησκείας", όπως κλείνει το απόσπασμα που μετέφερα πιο πάνω.
Στο σημείο αυτό, θα καλέσω να ξαναδιαβάσεις την παράγραφο του άρθρου που αρχίζει με την "αλλοτρίωση". Εκεί θα δούμε ότι κλείνω με αυτό ακριβώς: η Αντιβασιλεία του Όθωνα αδιαφόρησε για τις ιδιαιτερότητες του λαού που κυβερνούσε και δίνω ένα από τα 4 παραδείγματά μου ως την "εγκαθίδρυση «εθνικής Εκκλησίας»".
Κλείνοντας εδώ, να πω ότι όποιος διαβάζει συστηματικά τον Γιανναρά, γνωρίζει ότι τα περισσότερα από τα "δεινά" που διαπιστώνει στην Εκκλησία, τα αποδίδει σε αυτό το πράγμα. Δεν κρίνω αν έχει παντού δίκαιο ή όχι, πάντως αυτή είναι η γνώμη του.
΅Ωραία λοιπόν ας ακολουθήσουμε το μοντέλο της Παπικής αυτοκρατορίας...
η εθνικοποίηση της Εκκλησίας καταρχήν άρχισε με την ρωσική την εποχή της άλωσης.
Είναι αδύνατον να δεχτώ, ότι η θρησκειοποίηση του Χριστιανισμού άρχισε μεν με τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο αλλά μέχρι τον 9ο αιώνα δεν συνάιβει τίποτα παραπέρα, τόσο σε ανατολή όσο και δύση. Η αρχή της θρησκειοποίησης έγινε τον 4ο αιώνα (όπως συμφωνούμε) και κορυφώθηκε απλά τον 9ο αιώνα. Από τον 4ο αιώνα ωστόσο η θρησκειοποίηση του Χριστιανισμού εκφράζεται και καλύπτεται τουλάχιστο φαινομενολογικά κατά απόλυτο και πλήρη τρόπο από την εξατομίκευση της παρακολούθησης της τελετουργίας, οπώτε είναι άστοχο να μεταφέρουμε τις ευθύνες στον...Όθωνα!
Εν πάσει περιπτώσει, ελπίζω να συμφωνήσουμε στο γεγονός ότι η μαζικοποίηση ήταν αυτό που οδήγησε στην παρακμή τον κατ' αλήθειαν βίο τόσο στην αρχαιότητα όσο και στην 4ο αιώνα σε βάρος του Χριστιανισμού.
Έδειξα λοιπόν πριν, με "μαθηματικό τρόπο" θα έλεγα, ότι αυτό στο οποίο εσύ αποδίδεις τη θρησκειοποίηση, δεν ωρίμαστε στα καθ΄ ημάς παρά μόνο τον 19ο αιώνα με καταλύτη τον Προτεστάντη Μάουερ (δε μίλησε κανείς για τον ίδιο τον ανήλικο Όθωνα - επίσης, αυτό δε σημαίνει ότι δεν υπήρξε ελληνική συμμετοχή στην Αυτοκεφαλία, πχ Φαρμακίδης). Πόσο "Ορθόδοξο" είναι νομίζεις να διοικείται εν πρώτοις η Εκκλησία της Ελλάδος από μία Σύνοδο, κατά τα πρότυπα της Γερμανικής Προτεσταντικής Εκκλησίας; [Όλα αυτά κατά Γιανναρά πάντα, και επαναλαμβάνω: αν σε ενδιαφέρει το θέμα ή αν θέλεις να επιβεβαιώσεις το βάρος που έχει για τον Γιανναρά, δες το βιβλίο του "Ορθοδοξία και Δύση"]
Αν πιστεύεις ότι υπήρξε κάποιο άλλο δείγμα της ιδεολογικοποίησης του Χριστιανισμού από τους Ορθόδοξους νωρίτερα, εσύ πρέπει να μας πεις ποιο είναι αυτό και πότε.
Για το τελευταίο ερώτημα έχω να πω το εξής. Αν όντως η "μαζικοποίηση" οδήγησε σε "εξατομίκευση" και τελικά στην αλλοτρίωση του νοήματος, αυτό μπορώ να το δεχθώ: 1. μόνο για τη νεωτερική εποχή - όχι νωρίτερα, και 2. (όσον αφορά στα καθ΄ ημάς) μόνο για μετά την περίοδο της αστυφιλίας, οπότε είχαν ολοκληρωθεί και διάφορες άλλες εσωτερικές διεργασίες στην ελληνική κοινωνία (ισχύς των "οργανώσεων", αρκετό διάστημα με το βλέμμα στη Δύση, κοκ). Παραβλέπεις πολλά πράγματα από τον 4ο στον 19ο αιώνα.
Θα πρέπει επίσης να προσθέσω ότι πολλοί τονίζουν πως για μας η παράδοση περνάει συχνά ανεπίγνωστα από γενιά σε γενιά. Η "μαγιά" όμως παραμένει. Γι' αυτό και παρά την "αλλοτρίωση" εγώ προσωπικά παραμένω αισιόδοξος (σε αντίθεση με τον Γιανναρά...)
Όσο για τη "μαζικοποίηση" και την παρακμή στην αρχαιότητα, πάλι θα καταφύγω στην αδυναμία μου να έχω καλά σχηματισμένη άποψη. Δεν μπορώ να ξέρω την αιτία. Αυτό που ξέρω είναι το γεγονός: ότι η παρακμή και ο εκφυλισμός ήταν γενικευμένος αιώνες πριν τη "συνάντηση με τον Χριστιανισμό". Και το τονίζω επειδή από αρκετούς κύκλους αγνοείται ή αποσιωπάται.
Να απαντήσω και στον κ. Βλάχο.
Κανείς δεν είπε κάτι τέτοιο! Το ένα δεν οδηγεί στο άλλο, μάλλον το αντίθετο...
Επιπλέον ο κ. Γιανναράς αναφέρει πολλά σημεία θρησκειοποίησης και ιδεολογικοποίησης της Ορθοδοξίας όπως:
"Από τα μέσα του 17ου αιώνα τα ορθόδοξα πατριαρχεία υιοθετούν, δίχως επιφυλάξεις και δισταγμούς, τη βατικάνια πρακτική να χειροτονούν τιτουλάριους επισκόπους[...]"
"Οι Ορθόδοξοι αμυνόμενοι υποχρεώνονται να υιοθετήσουν την πρακτική των ομολογιών...Γράφτηκαν τέσσερις Ομολογίες ορθόδοξης πίστης από επώνυμους συγγραφείς, όλες μέσα στον 17ο αιώνα...Είναι τυπικά δείγματα δυτικού τύπου ορθόδοξων Ομολογιών-δείγματα Ορθοδοξισμού: μεταποίησης του εκκλησιαστικού ευαγγελίου σε ιδεολόγημα."
Σχετικά με την αιτία της παρακμής του αρχαίου Ελληνισμού θα επιμείνω στους λόγους στους οποίους αναφέρθηκα. Η παρακμή αυτή δεν έχει καμία σχέση με τον Χριστιανισμό αλλά ίσως κοινή αιτία, την μαζικοποίηση. Η εξέλιξη της τεχνολογίας (πολιορκητικών μηχανών) και η ανάγκη συνεχούς διατήρησης μεγάλων στρατιωτικών δυνάμεων έκαμε αδύνατη την υπεράσπιση της πόλης - κράτους με ίδια μέσα, δηλαδή τους πολίτες. Επίσης η μεγέθυνση του γεωγραφικού χώρου ελληνικής δραστηριότητας ανέδειξε και μή ελλαδικά ανταγωνιστικά προς τις μητροπόλεις κέντρα, όπως την Αλεξάνδρεια. Η πόλη - κράτος και μαζί της ο κατ' αληθείαν βίος καταργήθηκαν επειδή εξέλειπε το σημαντικότερο στοιχείο τους, ο πολίτης.
Για τους αρχαίους. Δεν λέω ότι δεν έχεις δίκιο. Λογικά έχεις δίκιο. Αλλά δε νιώθω ότι μπορώ να το επιβεβαιώσω από όσα ξέρω. Επίσης, για μένα το ερώτημα είναι για ποιον λόγο ακριβώς εξέλιπε ο πολίτης; στο τελευταίο σου σχόλιο έδωσες μία πιο πλήρη εικόνα και με άλλα στοιχεία. Είναι πιο πειστικό έτσι.
Δεν θεωρώ ότι ο Χριστιανισμός έχει κάποια σχέση με την παρακμή της αρχαιοελληνικής πόλης - κράτους και του ελληνικού τρόπου σκέψης και διαβίωσης.
Ο κατ' αληθείαν βίος και συνεπώς ο πολίτης παύουν ουσιαστικά να υπάρχουνε με την επικράτηση του Αλεξάνδρου στην Ασία και την αρχή της ελληνιστικής εποχής. Αυτή πρέπει να είναι λογικά και η στιγμή στην οποία ο όρος Έλλην εξισώνεται με το κόμισμα του Μακεδόνα Στρατηλάτη και Κοσμοκράτορα, δηλαδή τον ελληνικό τρόπο διαβίωσης (τέχνες, έθιμα, έτοιμη γνώση από την δραστηριότητα των γνήσιων φιλοσόφων της Αθήνας και της Ελλάδος, όταν αυτοί λειτουργούσανε ακόμη ως άριστοι, με την πλατωνική έννοια, πολίτες). Από εκεί και έπειτα ο όρος Έλληνας εξυπηρετούσε την πολιτική επιταγή του Αλεξάνδρου, δηλαδή να ενοποιηθεί ο τότε γνωστός κόσμος μέσα από την εκπολιτιστική επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, ο οποίος ωστόσο, παραδόθηκε ως έθιμο, τέχνη, έτοιμη γνώση και όχι τρόπο σκέψης. Η πνευματική δραστηριότητα της ελληνιστικής εποχής δεν είναι αυτοτελείς. Οι κοινωνοί της ζούνε από την έτοιμη γνώση που παράχθηκε εντός της πόλης - κράτους και φυσικά υπήρχανε λαμπρά πνεύματα όπως και εξάλλου στην βυζαντινή περίοδο, αλλά δεν υπήρχε το κοινό (οι πολίτες) για να γίνουνε οι γνώσεις των κοινό κτήμα του κατ' αληθείαν βίου.
Δεν είναι εξάλλου τυχαίο, ότι αυτή την εποχή οριστικοποιείται η δυιστική αντίληψη περί λογικού και μεταφυσικού αφού είναι αδύνατον να συμφιλιωθεί η λογική με την μεταφυσική αντίληψη εάν δεν βιωθεί από κοινού στον κατ' αληθείαν βίο. Ο δε κατ' αληθείαν βίος δεν μπορεί να ασκηθεί από μεμονωμένα άτομα όπως αυτοί ήτανε οι φιλόσοφοι της ελληνιστικής εποχής και της πρωτορωμαικής περιόδου όταν η εκάστοτε επικρατούσα νέα τάξη πραγμάτων σου επιβάλλει ενιαία θρησκεία, ενιαίο δίκαιο, ενιαία πολιτική αρχή αλλά σου επιτρέπει να διατηρήσεις τα έθιμά σου και τις παραδόσεις σου. Αυτός είναι ο λόγος που διαφωνώ με τον κύριο Γιανναρά σχετικά με την συμβολή τόσο της ρωμαικής όσο και της βυζαντινής τάξης πραγμάτων στον κατ' αληθείαν βίο.
Δεν θέλω ωστόσο να συνεχίσω γιατί φοβούμαι ότι ασυνείδητα μπορεί να προσπαθήσω να ιδεολογικοποιήσω την άποψή μου.