Λίγο γνωστά είναι τα δραματικά γεγονότα του 1922 και κυριολεκτικά άγνωστα παραμένουν τα γεγονότα τα σχετικά με την εγκατάλειψη και εκκένωση της Ανατολικής Θράκης τον Οκτώβριο του 1922. Η απώλεια της Ανατολικής Θράκης, –της κύριας εστίας του Θρακικού Ελληνισμού, που βρισκόταν υπό ελληνική διοίκηση από τον Ιούλιο του 1920 και είχε ενσωματωθεί στο Ελληνικό Κράτος τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών–, θεωρείται σήμερα ότι συμπίπτει με τη Μικρασιατική Καταστροφή στην πραγματικότητα όμως είναι αποτέλεσμα και επακόλουθό της. Ίσως είναι καιρός να μιλήσουμε και για τη Θρακική Καταστροφή η οποία παραμένει άγνωστη, ανεξήγητη και κυριολεκτικά αδικαιολόγητη.
Η απώλεια της Ανατολικής Θράκης σημαίνει για την Ελλάδα την απομάκρυνσή της από τη θάλασσα της Προποντίδας και τον Εύξεινο Πόντο. Η παρουσία των Ελλήνων στην Ανατολική Θράκη θα είχε οδηγήσει σε τελείως διαφορετικές εξελίξεις: η Κωνσταντινούπολη δεν θα ήταν σήμερα μητρόπολη των είκοσι εκατομμυρίων και η Τουρκία δεν θα μετέφερε το πληθυσμιακό και οικονομικό της βάρος προς το Αιγαίο, όπως συμβαίνει σήμερα. Αφήνουμε κατά μέρος την οικονομική και δημογραφική σημασία που θα είχε για την Ελλάδα η διατήρηση της Ανατολικής Θράκης.
Με την ευκαιρία λοιπόν της επετείου του δραματικού αυτού γεγονότος καλό είναι να θυμόμαστε τις συνθήκες και τις διεργασίες κάτω από τις οποίες συνέβησαν τα γεγονότα εκείνα, αφού ανάλογες συνθήκες υπάρχουν και σήμερα.
Η Μεγάλη Βρετανία, –άτυπη σύμμαχος των Ελλήνων– που βασιζόταν στην ασπίδα του Ελληνικού Στρατού για την κάλυψη των Στενών, της Κωνσταντινούπολης και της ουδέτερης ζώνης που κατείχε στη Μικρά Ασία, φάνηκε αμέσως μετά την εκκένωση της Μικράς Ασίας από τους Έλληνες, να επιδιώκει σαφώς, στην αρχή, την ανασυγκρότηση του Ελληνικού Στρατού. Είναι γεγονός ότι η κυβέρνηση του Λόυδ Τζωρτζ, με πρωτοστατούντα τον Ουίνστον Τσώρτσιλ, ετοιμάζονταν για πολεμική σύγκρουση με την κεμαλική Τουρκία. Αντίθετα οι Γάλλοι, σε ανοικτή ρήξη προς τους Άγγλους, είχαν εκχωρήσει την Ανατολική Θράκη στους Τούρκους, ακόμη και πολύ πριν τον Αύγουστο του 1922.
Στις αρχές του Σεπτεμβρίου του 1922 εκδηλώθηκε κρίση στις αγγλογαλλικές σχέσεις. Η Γαλλία διαχώρισε τη θέση της και υποστήριξε την απαίτηση των Τούρκων για προσάρτηση στην Τουρκία της Ανατολικής Θράκης και των Στενών, που οι Τούρκοι θα ουδετεροποιούσαν.
Τότε, η διάσταση στις γνώμες των Βρετανών ιθυνόντων και απροθυμία της αγγλικής κοινής γνώμης και των αποικιών για πολεμική εμπλοκή με τους Τούρκους, οδήγησαν, μαζί με την αφόρητη πίεση της Γαλλίας, στην απόφαση των Συμμάχων να εκκενωθεί από τους Έλληνες η Ανατολική Θράκη και να παραδοθεί στην Τουρκία ως αμοιβή για την προσέγγισή της στους Συμμάχους. Η θετική διάθεση ορισμένων Άγγλων προς τους Έλληνες, όπως αυτή του Λόυδ Τζωρτζ και του λόρδου Κώρζον, δεν ενισχύθηκε από τη μαχητικότητα, την τόλμη και την αποφασιστικότητα των Ελλήνων που, δυστυχώς, δεν υπήρξαν.
Η απόφαση για την εκκένωση της Θράκης επικυρώθηκε από τους Συμμάχους στις 9.9.1922 μετά από θυελλώδεις συσκέψεις τριών ημερών στο Παρίσι, μεταξύ του Γάλλου πρωθυπουργού Πουανκαρέ και του Άγγλου υπουργού εξωτερικών Λόρδου Κώρζον. Οι παρακλήσεις του Βενιζέλου αντιμετωπίστηκαν την επαύριο παγερά από τον Πουανκαρέ.
Στο εύλογο ερώτημα του Λόρδου Κώρζον: "Ποιός θα υποχρεώσει τους Έλληνες να εγκαταλείψουν την Ανατολική Θράκη;", απάντησαν οι ίδιοι οι Έλληνες. Η Ανατολική Θράκη εγκαταλείφθηκε εθελόδουλα, ώστε να μην βρεθεί η Μεγάλη Βρετανία στη δυσάρεστη θέση να συγκρουσθεί με την Τουρκία.
Παραμένει το γεγονός ότι ο τουρκικός στρατός δεν ήταν σε θέση να διαπλεύσει την Προποντίδα και να επιτύχει την κατάληψη της Ανατολικής Θράκης. Οι Τούρκοι δεν διέθεταν ναυτική δύναμη και η δύναμη πυρός των ελληνικών θωρηκτών ήταν σημαντική με τα δεδομένα της εποχής εκείνης. Υπήρχε επίσης και μία στρατηγική συνιστώσα στο να αρνηθούν οι Έλληνες να εκκενώσουν την Ανατολική Θράκη. Μία τέτοια κατάσταση έφερνε αμέσως σε ευθεία αντιπαράθεση τους Συμμάχους με την Τουρκία και το λιγότερο που θα κέρδιζαν οι Έλληνες ήταν πολύτιμος χρόνος. Η διάβαση των Τούρκων από τον Βόσπορο η τον Ελλήσποντο, που κατείχαν με ασθενείς δυνάμεις οι Άγγλοι, σήμαινε Αγγλο-Τουρκική σύγκρουση, κάτι που εξυπηρετούσε τα στρατηγικά συμφέροντα της Ελλάδας. Βρισκόταν δηλαδή η νικημένη Ελλάδα σε θέση που της έδινε τη δυνατότητα να δημιουργήσει μία αγγλική ασπίδα και να αποφύγει νέα σύγκρουση με τους Τούρκους. Βέβαια, η ηττημένη χώρα δεν φαινόταν να έχει τις οικονομικές δυνατότητες για να συνεχίσει τον πόλεμο. Ωστόσο, η ιστορική εμπειρία μας διδάσκει ότι λαοί που είναι αποφασισμένοι και θέλουν να επιβιώσουν βρίσκουν τα μέσα για να αντισταθούν.
Στη διάσκεψη των Μουδανιών, που οργανώθηκε από τους Συμμάχους για τη σύναψη της ανακωχής, (20 έως 28.9.22), η Ελλάδα έπαιξε τον ρόλο βωβού παρατηρητή στον οποίο ανακοινώθηκαν οι εις βάρος του όροι, ωσάν οι Σύμμαχοι να ήσαν πραγματικά οι εμπόλεμοι με την Τουρκία. Ο σκοπός της διάσκεψης ανακωχής των Μουδανιών ήταν: οι Έλληνες θα έπρεπε να αποσυρθούν από την Ανατολική Θράκη. Το αντάλλαγμα εκ μέρους των Τούρκων ήταν ο σεβασμός της ουδέτερης συμμαχικής ζώνης και των Στενών μέχρι την τελική Διάσκεψη Ειρήνης μεταξύ των Συμμάχων και των Τούρκων. Οι Έλληνες εκλήθησαν στα Μουδανιά για να αποδεχθούν τα σε βάρος τους τετελεσμένα γεγονότα. Έγινε δηλαδή εκεί, μία διευθέτηση των συμμαχικών σχέσεων με την Τουρκία, εξόδοις της Ελλάδας.
Η διάσκεψη άρχισε χωρίς τους Έλληνες, που δεν είχαν ακόμη φθάσει, με κύρια συζήτηση τη γραμμή που θα αποσύρονταν οι Έλληνες. Κατά την αφήγηση του Ισμέτ Ινονού στον Σπύρο Μαρκεζίνη το 1972, δέχθηκαν όλοι την προτροπή του: " Ας φθάσουμε σε ένα αποτέλεσμα και οι Έλληνες θα υποχρεωθούν να το δεχθούν". Οι Έλληνες, απλώς προσήλθαν την επαύριο για να τους ζητηθεί να προσυπογράψουν ο,τι οι άλλοι αποφάσισαν εις βάρος τους. Η άλλη θλιβερή διαπίστωση είναι ότι οι Γάλλοι και οι Ιταλοί φέρονταν ως σύμμαχοι της Τουρκίας, με μόνον τους απαυδημένους Άγγλους να διαπραγματεύονται, παρεμπιπτόντως τα συμφέροντα της Ελλάδας. Κατά τον Σπύρο Μαρκεζίνη "οι Έλληνες παρέμειναν βωβοί θεατές και οι Τούρκοι ήγειρον συνεχώς και νέας αξιώσεις". Ο στρατηγός Σαρπύ με την καθοδήγηση του Φρακλίν Μπουγιόν, δέχθηκε όλα τα αιτήματα των Τούρκων. Ακολούθησαν οι Ιταλοί και μετά οι διστακτικοί Άγγλοι. " Η Θράκη μας παραδόθηκε χωρίς να ριφθεί ούτε ένας πυροβολισμός", δήλωσε μετά από πενήντα χρόνια ο Ισμέτ Ινονού.
Στις 25.9.1922 ο Βενιζέλος τηλεγράφησε από το Παρίσι : "Ανατολική Θράκη απωλέσθη ατυχώς δι' Ελλάδα", και : "ανάγκη Θράκες να εγκαταλείψωσι την γην, ην από τόσων αιώνων κατοικούσιν, αυτοί και πρόγονοί των". Ήταν ακόμη μία από τις εθνικές εκκαθαρίσεις του 20ου αιώνα, παρ' όλο που το πρωτόκολλο της Ανακωχής των Μουδανιών αφορούσε μόνο την εκκένωση της Ανατολικής Θράκης από τον Ελληνικό Στρατό και όχι από τον ελληνικό πληθυσμό.
Η εκκένωση της Ανατολικής Θράκης σήμαινε τη μετακίνηση των 260.000 Θρακών προσφύγων με την οικοσκευή τους και μέρος της σοδειάς τους, όπως και την αποχώρηση δεκάδων χιλιάδων προσφύγων από τη Μικρά Ασία, οι οποίοι τον προηγούμενο μήνα, με την κατάρρευση του μετώπου της Μικράς Ασίας, είχαν καταφύγει στη Θράκη. Μετακινήθηκαν επίσης Αρμένιοι, Κιρκάσιοι και Τούρκοι αντικεμαλικοί των οποίων ο αριθμός δεν είναι γνωστός. Τη μετακίνηση συμπλήρωσε η αποχώρηση 70.000 περίπου στρατιωτών της Στρατιάς Θράκης, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν δυτικά του Έβρου. Μαζί και τελευταίοι αποχώρησαν οι Έλληνες δημόσιοι υπάλληλοι και η ελληνική χωροφυλακή. Κατά τις είκοσι ημέρες της εκκένωσης της Θράκης δηλαδή, μετακινήθηκαν προς δυτικά πάνω από 400.000 άτομα. Οι μετακινήσεις έγιναν με τραίνα, με πλοία και οδικώς με κάρα, τα οποία ήταν τότε διαθέσιμα στη Θράκη. Η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης είχε ολοκληρωθεί το τελευταίο δεκαήμερο του Οκτωβρίου του 1922.
Παραθέτουμε, τέλος, τη μαρτυρία του Αλέξανδρου Μαζαράκη-Αινιάνος, από το βιβλίο του "Απομνημονεύματα", που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1948. Ο στρατηγός Μαζαράκης, ένας από τους πρωταγωνιστές της απελευθέρωσης της Θράκης το 1920, ήταν επί κεφαλής της ελληνικής αντιπροσωπίας στη Διάσκεψη Ανακωχής των Μουδανιών τον Σεπτέμβριο του 1922.
«… Τον Σεπτέμβριον του 1922 εκλήθην εις το Υπουργείον των Εξωτερικών, όπου μου ανέθεσαν να αντιπροσωπεύσω την Ελλάδα εις την μέλλουσαν να συνέλθη την 20 Σεπτεμβρίου εις Μουδανιά διάσκεψιν στρατιωτικών αντιπροσώπων της Ελλάδος, της Τουρκίας, της Γαλλίας, της Αγγλίας και Ιταλίας, προς σύναψιν ανακωχής. …
»Σημειωτέον ότι και εγώ και η κυβέρνησις ενομίζαμε ότι επρόκειτο μόνον περί ανακωχής, περί των γραμμών δηλαδή όπισθεν των οποίων θα έμενεν ο ελληνικός και ο τουρκικός στρατός μέχρι της συνθήκης της ειρήνης, ως άλλως εξήγετο και από την διακοίνωσιν των δυνάμεων.
»Της επιτροπής μετείχον εκ μέρους της Αγγλίας ο στρατηγός Χάριγκτον, της Γαλλίας ο στρατηγός Σαρπύ, της Ιταλίας ο στρατηγός Μομπέλλι, της Τουρκίας (τον οποίον διόλου δεν συνήντησα) ο στρατηγός Ισμέτ Πασσάς. Ούτοι δεν ανέμενον την άφιξίν μας αλλά συνεδριάσαντες την 20–21 είχον ήδη παρασκευάσει το κείμενον της ανακωχής το οποίον και μας παρουσίασαν προς αποδοχήν την 22αν. Εις την πρώτην συνεδρίασιν της 22ας Σεπτεμβρίου, γενομένην επί αγγλικού θωρηκτού, μας επέδειξαν κείμενον έτοιμον της συνθήκης της ανακωχής εις το οποίον είχον μείνει σύμφωνοι οι Τούρκοι και οι τέως σύμμαχοί μας, χωρίς καν να μας ερωτήσουν. Δια τούτο ωρίζετο η άμεσος εκκένωσις της Θράκης υπό του ελληνικού στρατού μέχρι τον Έβρον και ότι επρόκειτο μόνον να συζητηθούν αι λεπτομέρειαι της εκτελέσεως. Εδήλωσα αμέσως ότι το κείμενον τούτο προδικάζει την συνθήκην της ειρήνης, ότι εγώ ήλθον δια να συζητήσω περί ανακωχής και όχι δια να ακούσω την άμεσον κατάληψιν της Θράκης υπό των Τούρκων και ότι υπό τοιούτους όρους θεωρώ τούτο απαράδεκτον και ούτε οδηγίας τοιαύτας έχω, ούτε καν θέλω να λάβω γνώσιν. Κατά την διεξαχθείσαν συζήτησιν ο Γάλλος αντιπρόσωπος στρατηγός Σαρπύ εζήτει με νευρικότητα και εκβιαστικώς να μας πιέση εις άμεσον αποδοχήν των πάντων, επισείων τους κινδύνους της παρελκύσεως, αφού δήθεν οι σύμμαχοι ανέλαβον να πείσουν τον Κεμάλ να μη διαπεραιωθή εις Ευρώπην και μας καταδιώξη και παρεχώρησαν εις αυτόν την Θράκην, η οποία παραχώρησις είναι οριστική. …
»Υπό τας συνθήκας ταύτας μετέβην εις την επί του αντιτορπιλλικού σύσκεψιν όπου ευθύς αμέσως εδήλωσα ότι μη γενομένης δεκτής ουδεμιάς ημετέρας προτάσεως δεν δύναμαι να υπογράψω. …
»Αλλά θα ήτο η ιδία η στάσις της Αγγλίας εάν έβλεπε μετ' ολίγας ημέρας, μετά ένα μήνα, σημαντικήν εις τη Θράκην ελληνικήν δύναμιν με την στερράν απόφασιν να κρατήση και να αμυνθή αυτής; Θα ήτο διατεθειμένη τότε να συμμετάσχη με τας δύο άλλας δυνάμεις εις εκβιαστικά εναντίον της Ελλάδος μέτρα; Και επί πλέον, εάν αφιέμεθα μόνοι απέναντι των Τούρκων, θα ηδύναντο αυτοί, ενόσω με τον στόλον μας είμεθα κύριοι της Προποντίδος, να διαπεραιώσουν σημαντικάς δυνάμεις εξ Ασίας εις Θράκην; Βεβαίως όχι. Υπάρχει λοιπόν βάσιμος ελπίς ότι εάν παρετείναμεν την εκκρεμότητα, μη δεχόμενοι την εκκένωσιν της Θράκης και εν τω μεταξύ συντόνως ενισχύαμεν και ωργανούμεν τας εκεί στρατιωτικάς δυνάμεις μας, η μεν Ευρώπη δεν θα ήτο ηνωμένη δια να επέμβη, οι δε Τούρκοι δεν θα είχον εις χείρας των κανέν όπλον δια να εκβιάσουν και ημάς και την Ευρώπην.
»Προκειμένου, επαναλαμβάνω, δια τόσον μεγάλον έπαθλον όπως η Θράκη, ήξιζε τον κόπον να μεταχειρισθή η Ελλάς όλα τα μέσα δια να την κρατήση, φθάνουσα μέχρι του τελευταίου σημείου, όπου θα έβλεπε πλέον ότι η αντίστασίς της ήτο άσκοπος και εγέννα δεινοτέρους κινδύνους.
»Νομίζω λοιπόν ότι και ο Βενιζέλος εν Παρισίοις και η επανάστασις εν Αθήναις έσπευσαν πολύ, χάσαντες απ' αρχής κάθε ελπίδα, να αποδεχθούν την εκκένωσιν της Ανατολικής Θράκης….»
|
Μιὰ γενικὴ ἀποτίμησι καὶ κρίσι τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου εἶχα γράψει ὁ ἴδιος πρὸ καιροῦ: «Ἐλευθέριος Βενιζέλος, ὁ Ἀλκιβιάδης τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος»
ενδιαφέρον και επίκαιρον. Κατά την
ανάγνωσή του διεπίστωσα κάποιο
κενόν στην σειρά των καταγραφομέ
νων γεγονότων. Δεν είδα να αναφέ
ρεται πουθενά η δραστήρια παρέμβα
ση του Ελευθ. Βενιζέλου προς τους
Επαναστάτας (με ή χωρίς εισαγωγικά)
οι οποίοι διοικούσαν την Χώρα κατά
τις κρίσιμες αυτές στιγμές, υπέρ της
εκκένωσης της Ανατολ. Θράκης !
Σε τηλεγράφημά του προς αυτούς - οι
οποίοι εδίσταζαν να δεχθούν την εκκένωσή της βάζοντας την υπογραφή
τους στο σχετικό κείμενο - τους απει
λεί , ότι αν δεν το πράξουν, αυτός θα
παραιτηθεί από την υπεράσπιση των
εθνικών δικαίων της πατρίδος του στο
Παρίσι, όπου ενδιέτριβε την εποχή
εκείνη ! Την εκκένωση ή μάλλον την
εγκατάλειψη της Ανατολ. Θράκης, την
επέβαλε ο Ελευθ. Βενιζέλος στους
δικούς του ανθρώπους , τους επανα
στάτες δηλαδή των Αθηνών..!
Ευτυχώς, τα αποσπάσματα από τα Απο
μνημονεύματα του στρατηγού Μαζαρά
κη-Αινιάν που παραθέτει ο κ. Μαυρίδης
αποκαθιστούν εν μέρει την ιστορική
σειρά των γεγονότων της άθλιας αυτής
σελίδας της νεώτερης Ελληνικής Ιστο
ρίας. Τα τηλεγραφήματα Βενιζέλου
καταγράφονται αυτούσια στο βιβλίο της
ΔΙΣ/ΓΕΣ "Επιχειρήσεις εις την Θράκην
1919-1922".
Ασφαλώς μπορούσε η Ελλάδα να διατη
ρήσει τον έλεγχο και την κυριαρχίαν
της εφ΄ολοκλήρου της Θράκης και να
αγνοήσει τις "συστάσεις" των Συμμάχων
της, οι οποίοι δεν ήταν διατεθειμένοι να
θυσιάσουν έστω και έναν στρατιώτη
τους γιά τα ελληνικά ή τα τουρκικά
συμφέροντα, έχοντας μόλις εξέλθει
από τον φονικώτερο πόλεμον όλων
των Εποχών. Η Τουρκία εστερείτο
πολεμικού Ναυτικού τότε και θα εχρειά
ζετο τουλάχιστον 3 χρόνια γιά να
μπορέσει να διεκδικήσει ευρωπαϊκά
εδάφη, συνεπώς κανείς λόγος δεν
υπήρχε γιά να αναγκασθούμε να
εγκαταλείψουμε την Ανατολ. Θράκη.
Άλλη θα ήταν η στρατηγική σημασία
της Ελλάδας σήμερα , αν αυτή κατείχε
το σύνολον της Θράκης και ασκούσε
τον έλεγχο επί των Στενών.
Ας τα έχουν αυτά υπ΄όψη τους οι
σημερινοί πολιτικοί μας ταγοί, οι οποίοι
σπεύδουν να συμβιβασθούν παντού και
με τους πάντες προκειμένου να εξασφα
λίσουν την ,εφήμερη άλλωστε, πολιτική
τους επιβίωση και να διατηρήσουν την
αμφίβολη ειρηνική μας συνύπαρξη στην
περιοχή μας, αναβάλλοντας τον Πόλε
μο (όπως θα έγραφε ξανά αν ζούσε ο
μεγάλος φλωρεντινός πολιτικός) προς
όφελος των άλλων...
σή της
Αλλά και δεν μας είναι γνωστό κάτω από ποιές συνθήκες οδηγήθηκε ο Ελευθέριος Βενιζέλος στο να επιμείνει στην αποδοχή της εκκένωσης της Ανατολικής Θράκης και να αποδεχθεί τα τετελεσμένα. Ίσως, ο κυκλοθυμικός χαρακτήρας του επηρεάστηκε από τα καταστροφικά αποτελέσματα της μικρασιατικής του περιπέτειας. Νόμιζε ότι δεν ευθυνόταν για την καταστροφή και ότι προφύλασσε το έθνος από άλλες καταστροφές. Δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε τον Βενιζέλο για τη μικρασιατική του πολιτική. Ήταν εμφανής η διάθεση και η κατεύθυνση των Νεότουρκων για τη γενοκτονική εξόντωση του Μείζονος Ελληνισμού της Ανατολής. Οι προθέσεις των Νεότουρκων για πλήρες ξερρίζωμα η εξόντωση των μη μουσουλμανικών πληθυσμών στη Μικρά Ασία και τη Θράκη, φάνηκαν αμέσως μετά την επικράτησή τους. Λίγο μετά, υποστηρίχθηκαν θερμά από τούς Γερμανούς συμμάχους τους.
Η μεγάλης κλίμακας ανατολική πολιτική του Βενιζέλου τελειώνει με τις μοιραίες εκλογές της 1.11.1920, όπως τελειώνει και η ιστορικών διαστάσεων πολιτική του παρουσία. Έκτοτε, δεν υπάρχει ανατολική πολιτική στην Ελλάδα. Κατά το Λόϋδ Τζωρτζ οι εκλογές της 1.11.1920 συγκρίνονταν με την άλωση της Κωνσταντινούπολης. Δεν φανταζόταν τότε, ότι αυτό που θα επακολουθούσε θα ήταν ακόμη τρομερότερο. Η μομφή για τον Βενιζέλο μπορεί να δοθεί για τη δυσκολοεξήγητη απόφαση των εκλογών εκείνων, όπως και για την έλλειψη τόλμης και για ηττοπάθεια τον Σεπτέμβριο του 1922. Βέβαια, η μομφή απευθύνεται στον Βενιζέλο, γιατί οι πολιτικοί αντίπαλοί του, παρά τον πατριωτισμό τους, διέπραξαν τεράστια σφάλματα, και ήταν σαφώς ανίκανοι να δώσουν λύση στη μικρασιατική εμπλοκή την οποία ο ίδιος ο Βενιζέλος είχε δημιουργήσει. Ο Βενιζέλος ήταν ο μόνος που διέθετε την τόλμη, το διεθνές κύρος και τις ικανότητες που ήταν απαραίτητες για την απεμπλοκή από τη Μικρά Ασία, όταν ήταν πια φανερό το αδιέξοδο και οι διεθνείς συγκυρίες ήταν πια δυσμενείς, και όταν ήταν ακόμη δυνατό να διασωθεί ο Ελληνισμός της Ανατολής, η Ανατολική Θράκη και ίσως και η Κωνσταντινούπολη. Ωστόσο, Βενιζέλος του 1922 δεν είναι ο Βενιζέλος του 1915 ή του 1918. Για πρώτη φορά φαίνεται να τον διακρίνει κάποια απαισιοδοξία και παραίτηση. Η έλλειψη ενδιαφέροντος του Βενιζέλου για την Ανατολική Θράκη μας φαίνεται σήμερα αδικαιολόγητη, όπως και η σύνταξή του με το κλίμα της απογοήτευσης και της παραίτησης. Οπωσδήποτε, η αντίληψη του Βενιζέλου για το Ανατολικό Ζήτημα δεν απέδιδε μεγάλη σημασία στη Θράκη, αφού η πραγμάτωση της Μεγάλης Ιδέας ήταν γι’ αυτόν αδύνατη χωρίς ελληνική παρουσία στην ασιατική πλευρά του Αιγαίου.
Στη συνομιλία του με τον Κώρζον στις 19.9.1922 ο Ελ. Βενιζέλος αρνήθηκε τη δυνατότητα αποχώρησης του Ελληνικού Στρατού από την Ανατολική Θράκη πριν από τη Διάσκεψη της Ειρήνης, αφού σε τέτοια περίπτωση δεν θα υπήρχε τίποτε προς διαπραγμάτευση. Κατά τον Κώρζον, η νύξη της εκκένωσης της Ανατολικής Θράκης, έκανε τον Βενιζέλο ανίσχυρο να διατηρήσει τη συνηθισμένη του ψυχραιμία. Ωστόσο, μετά τρεις μόνο μέρες, ο Βενιζέλος ανακοίνωσε στον Κώρζον ότι συνέστησε στην Ελληνική Κυβέρνηση να δεχθεί αμέσως την εκκένωση της Ανατολικής Θράκης. Δεν είναι γνωστό το τι μεσολάβησε. Όπως και δεν είναι γνωστά όλα τα παρασκήνια των αποφάσεων, αλλά και άλλες λεπτομέρειες, όπως π.χ. η μη ανταπόκριση του Λόϋδ Τζωρτζ στις φορτικές εκκλήσεις για βοήθεια στους Έλληνες από τον Μπάζιλ Ζαχάρωφ.
Ξεχνάμε εύκολα βλέπω, ότι μετά από κάθε πόλεμο ακολουθεί η υπογραφή συνθήκης ειρήνης, στην οποία μπαίνουνε συνήθως οι όροι του νικητή, κατά το μέγεθος της νίκης του.
Βλέπω ότι η άγνοια για την φύση της εξωτερικής πολιτικής εξακολουθεί να χαρακτηρίζει όσους εκ των αντιπάλων του!
Όσο και αν είναι οδυνηρό, δεν μπορούμε να αποσιωπίσουμε τα πραγματικά γεγονότα και τον ρόλο που έπαιξαν οι ηγέτες μας, με τις επιτυχίες και τις αποτυχίες τους.
Τέλος, δεν τρέφω καμία αντιπαλότητα προς τον Ελ. Βενιζέλο, το αντίθετο μάλιστα. Απλώς εκθέτω τα γεγονότα και προσπαθώ να τα κατανοήσω.
με τα τηλεγραφήματα (2) του Ελευθ. Βενιζέλου προς τους "επαναστάτες"
στρατιωτικούς που διοικούσαν την Ελλάδα, αμέσως μετά την αποχώρηση
των υπολειμμάτων του εθνικού μας Στρατού από την Μικρά Ασία (Α΄και Β΄
Σωμάτων Στρατού. Το Γ΄Σώμα Στρατού είχε ήδη μεταφερθεί στην Ανατολ.
Θράκη, σε σχετική τάξη, καθότι στον τομέα ευθύνης του -Εσκή Σεχήρ- δεν
υπήρξαν παρά ελάχιστες εμπλοκές με τον εχθρό). Συμμερίζομαι απόλυτα τα
ερωτήματα του κ. Δημ. Μαυρίδη σχετικά με τις πιεστικές προτροπές του Ελευθ.
Βενιζέλου προς τους "επαναστάτες", όπως αυτοί αναγκασθούν να υπογράψουν
την επαίσχυντη Συμφωνία των Μουδανιών, με την οποίαν η Ελλάς υπεχρεούτο
να εκκενώσει την Ανατολ. Θράκη . Μπορεί η πραγμάτωση της Μεγάλης Ιδέας
να είχε ματαιωθεί, όμως η Ελλάς θα μπορούσε να διατηρήσει την Ανατολ.
Θράκη με ελάχιστες Δυνάμεις (υπήρχε ήδη εκεί δύναμη του Γ΄Σώματος Στρατού
που ήταν σε καλή επιχειρησιακή κατάσταση). Θα ήλεγχε την διέλευση των
Στενών που ήταν και είναι μεγάλης στρατηγικής σημασίας, η Τουρκία εστερείτο
Πολεμικού Ναυτικού και οι Σύμμαχοι δεν ήσαν διατεθειμένοι να στείλουν ούτε
έναν στρατιώτη να σκοτωθεί γιά την διευθέτηση των ελληνοτουρκικών διαφο-
ρών. Κατα την διάρκεια των διαπραγματεύσεων στα Μουδανιά, οι Σύμμαχοι μας
απειλούσαν ότι αν δεν δεχόμασταν να υπογράψουμε, αυτοί θα υπέγραφαν,
χωρίς εμάς την Συνθήκη του τερματισμού του Πολέμου στην Εγγύς Ανατολή
και θα μας άφηναν μόνους να διαπραγματευθούμε την Ειρήνη με τον Κεμάλ !
Αυτά αναφέρει στα Απομνημονεύματά του ο στρατηγός Μαζαράκης-Αινιάν.
Επρόκειτο προφανώς περι απειλητικού εκβιασμού, στον οποίον, δυστυχώς ,
ο Ελευθ. Βενιζέλος υπέκυψε. Διατηρώντας την Ανατολ. Θράκη, ίσως μπορούσε
η Ελλάς αργότερα να καταλάβει την Κωνσταντινούπολη, αν το διεθνές πολιτικό
και στρατηγικό περιβάλλον ήταν ευνοϊκό γιά τα συμφέροντά μας, με την
στρατιωτική συνδρομή της Αγγλίας. Το ζήτημα της διαχείρισης του Θρακικού
ζητήματος είναι, πιστεύω, ακόμη ανοικτό και δεν υπάρχουν - εξ όσων γνωρίζω-
πειστικές προσεγγίσεις της παράλογης απόφασης του Ελευθ. Βενιζέλου.
Ο αναγνώστης της στήλης με το ψευδώνυμον imago φαίνεται να πιστεύει ότι
σήμερα έχουμε κατοχυρώσει την κυριαρχία μας στα νησιά αλλά όχι στην
θάλασσα και συνδέει το γεγονός αυτό με την...εγκατάλειψη της Θράκης !
Αδυνατώ να αντιληφθώ τον συλλογισμό του. Η όποια κυριαρχία μας στα νησιά
είναι επισφαλής αν δεν έχουμε την θέληση και την αποφασιστικότητα να την
υπερασπισθούμε με κάθε μέσον αλλά και με τα Όπλα αν αυτό απαιτηθεί. Δεν
έχουμε κανένα άλλο τίτλο ιδιοκτησίας επ΄αυτών. Συμφωνώ μαζύ του ότι τους
όρους των συνθηκών ειρήνης τους επιβάλλουν (συνήθως) οι νικητές, όμως η
Ελλάς θα ήταν ισχυρότερη στην Λωζάννη αν κατείχε την Ανατολ. Θράκη .
87 χρόνια μετά ,είναι λυπηρό αλλά και γελοίο να συζητάμε μέσω των σοβαρών
στηλών του "Αντιβάρου" με βάση τις όποιες προσωπικές προτιμήσεις μας και
όχι με βάση την νηφάλια και αντικειμενική αποτίμηση της Πραγματικότητας της
Εποχής εκείνης.
Καλό θα ήτανε λοιπόν πέρα από τις όποιες προτιμήσεις μας να έχουμε υπόψην ότι η Ελλάς εξήλθε ηττημένη από την αναμέτρηση στην Μικρά Ασία και ότι ήτανε αυτή εκείνη η οποία ζήτησε ανακωχή. Φοβούμαι ωστόσο ότι εξακολουθούμε να μην έχουμε σαφή εικόνα για την κατάσταση η οποία επικρατούσε ιδιαίτερα στην Ελλάδα εκείνη την εποχή ούτε για την έκταση της καταστροφής, ούτε για το μέγεθος της εξάρτησής μας από τον ξένο παράγοντα και ειδικά από τους χρηματοδότες, πιστωτές και τραπεζίτες. Μια εξάρτηση η οποία δεν άφηνε κανένα περιθώριο για σκέψεις πέρα από την επικράτηση της ειρήνης συμπλέοντας με τους συμμάχους, οι οποίοι θα καλούνταν να στηρίξουνε την επικείμενη εθνική προσπάθεια υποδοχής και περίθαλψης ενός και πλέον εκατομμυρίου προσφύγων, αποδεχόμενοι το δημιουργθέν στάτους κβο.
Με κατηγορείτε για "αληθοφανείς πλην υποθετικούς" ισχυρισμούς και ξεκινάτε την επιχειρηματολογία σας προς αυτό με ένα "ΑΝ".
Τα δεδομένα ωστόσο τα οποία δεν επιδέχονται καμία απολύτως αμφισβήτηση είναι τα εξής:
α.) Οι Βρεταννοί δεν είχανε απολύτως κανέναν τρόπο να επιβάλλουνε στους τούρκους την ειρήνη με όρους ευνοικότερους τόσο για τους ίδιους όσο και για την Ελλάδα.
β.) Η Ελλάς βρισκότανε ακόμα υπό τον διεθνή οικονομικό έλεγχο στον οποίο υποχρεώθηκε να υποβληθεί μετά την επαίσχυντη ήττα του 1897. Επιπλέον είχε αναλάβει ακόμη περισσότερα χρεή προκειμένου να διεξάγει τον πόλεμο στην Μικρά Ασία και τέλος είχε ηττηθεί. Οι οικονομικές δυνατότητές της να διατηρήσει μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις, σε αξιόμαχη κατάσταση, στην Ανατολική Θράκη και μάλιστα χωρίς την υποστήριξη των συμμάχων (οι περισσότεροι εκ των οποίοων είχανε ταχθεί ήδη με τον κεμάλ) ήτανε ανύπαρκτη.
γ.) Λόγω του γεγονότος ότι ούτε η Ελλάς, ούτε το Ηνωμένο Βασίλειο ήτανε σε θέση να δημιουργήσουνε δεδομένα εντός της δεθνούς κοινότητας, η οποία επιζητούσε εναγωνίως την ειρήνευση μετά την ολέθρια παγκόσμια σύρραξη, η χώρα βρέθηκε διεθνώς απομονωμένη για αυτό καιο Εθνεγέρτης αμέσως μόλις ανέλαβε την ηγεσία της χώρας επιδόθηκε σε ένα μαραθώνιο σύναψης διπλωματικών σχέσεων με τους γείτονες, για τον λόγο ακριβώς ότι η αξιοπιστία ενός κράτους, ειδικά όσον αφορά τον δανεισμό τον οποίο είχαμε ανάγκη για τους λόγους τους οποίους έχω ήδη εξηγήσει, κρίνετε από τις προοπτικές τις οποίες έχει να αποπληρώσει τα δάνεια. Ο κίνδυνος νέας σύρραξης με την τουρκία, όπως καταλαβαίνετε, με τους κινδύνους που επέφερε σε περίπτωση μιας νέας ήττας δεν αποτελεί πειστικό επιχείρημα για κάποιον τον οποίο θέλεις να πείσεις να σου δώσει χρήματα.
Υποθέστε ότι η Ελληνική Κυβέρνηση αρνείτο να συμμορφωθεί προς τις αποφάσεις του Συμμαχικού Διευθυντήριου. Αυτή είναι μια πιθανή εξέλιξη. Τί θα γινόταν τότε;
α) Είτε η Τουρκία θα επιτίθετο στην αγγλοκρατούμενη ζώνη στο Τσανάκ Καλέ. Στην περίπτωση αυτή η Αγγλία θα αναγκαζόταν να συγκρουστεί με την Τουρκία, προς μεγάλη ικανοποίηση του Ουίνστον Τσόρτσιλ και του Λόυδ Τζωρτζ, αλλά και όλων των Ελλήνων.
β) Είτε η Τουρκία θα αναγκαζόταν να αποδεχθεί την κατάσταση, όπως είχε διαμορφωθεί.
γ) Στην απίθανη περίπτωση που η Αγγλία θα ταπεινωνόταν τόσο, ώστε να επιτρέψει στα κεμαλικά στρατεύματα να παραβιάσουν την κατεχόμενη ζώνη για να βρεθούν σε επαφή με το ελληνικό μέτωπο, τότε ο τουρκικός στρατός θα έπρεπε να διαβεί τον Βόσπορο, τα Δαρδανέλια ή την Προποντίδα, πράγμα πολύ δύσκολο αν όχι αδύνατο.
Σε κάθε περίπτωση θα υπήρχε άφθονος χρόνος για την Ελλάδα να ανασυντάξει τη Στρατιά της Θράκης όπως και τελικά έγινε.
Όσον αφορά στις δικές σας ενστάσεις η γνώμη μου είναι η ακόλουθη:
α) Οι Βρετανοί είχαν τρόπο να επιβάλουν στους Τούρκους ειρήνη με όρους ευνοϊκότερους και ήδη το είχαν επιχειρήσει πριν την εκδήλωση της επανάστασης στη Χίο, συγκεντρώνοντας κατά την κρίση του Τσανάκ Καλέ ισχυρές αεροναυτικές δυνάμεις. Απλώς δεν επέμεναν, αφού άλλαξαν τα δεδομένα. Σημαντικός παράγοντας για την αλλαγή ήταν η κατάσταση στην Ελλάδα και η παθητική στάση του Βενιζέλου.
β) Πράγματι, η Ελλάδα βρισκόταν σε δεινή οικονομική κατάσταση. Όμως αυτό που υποθέτουμε ότι χρειαζόταν να κάνει, μπόρεσε και το έκανε με τη δημιουργία της Στρατιάς της Θράκης.
Αν προέκυπτε ανάγκη πολεμικής σύρραξης τότε δεν ξέρω τί θα γινόταν, αλλά όπως προηγουμένως έγραψα, οι λαοί που είναι αποφασισμένοι βρίσκουν τους πόρους ώστε να αγωνισθούν.
γ) Πράγματι η χώρα βρισκόταν σε διεθνή απομόνωση. Ωστόσο, δεν μιλήσαμε για νέα σύγκρουση, αλλά για άρνηση εγκατάλειψης της Ανατολικής Θράκης. Αν υπήρχε ανάγκη πολεμικής εμπλοκής, αυτή θα εκδηλωνόταν μετά από μερικούς μήνες.
Η σημασία της εγκατάλειψης της Ανατολικής Θράκης είναι κατά τη γνώμη μου τεράστια, γιατί χωρίς αυτήν η χώρα μας θα βρισκόταν πιθανότατα σήμερα σε πολύ πλεονεκτικότερη θέση.
Αλλά, και η στάση της Ελλάδας τον Σεπτέμβριο του 1922 φαίνεται σήμερα ως αποτέλεσμα όχι μόνο κόπωσης, ήττας και μοιρολατρίας, αλλά κυρίως ως αποτέλεσμα εθελοδουλίας και προσήλωσης στην ιδέα της Δύσης.
Φοβούμε ότι αυτό το συμπέρασμα ήτανε το εξεζητημένο για εσάς και όχι η ανάδειξή του μέσα από την αντιπαράθεση επιχειρημάτων.
Μοιρολάτρες δεν ήτανε οι Θεσσαλοί, Στερεοελλαδίτες, Πελοποννήσιοι αλλά πολύ περισσότερο όσοι στην Ανατολή υπέμειναν στοικά την μοίρα των!
Χαρακτηριστικά αναφέρω τον τρόπο με τον οποίο οι Πλαστήρας – Γονατάς ζήτησαν από τον Άγγλο Πρέσβη στην Αθήνα να υποδείξει ο ίδιος τη σύνθεση της Κυβέρνησής τους. Ακόμη και ο Ελ. Βενιζέλος πρόσεχε να είναι πάντα αρεστός στη Μεγάλη Βρετανία. Είναι αντιπροσωπευτικός ο τρόπος με τον οποίο αρχίζει την επιστολή του προς τον Στρατηγό Νίδερ, Διοικητή της Στρατιάς Θράκης την 2.11.1922, αμέσως μετά την εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης.
«Φίλτατε στρατηγέ,
Επιθυμώ να σας συγχαρώ διά την επιτυχίαν μεθ’ης εξετελέσατε την θλιβεράν εντολήν της εκκενώσεως της Αν.Θράκης και σας είπω πόσην αληθή υπερηφάνειαν ησθάνθην όταν εις το υπουργείον των Εξωτερικών εν Αγγλία μου ανεκοίνωσαν σχετικόν τηλεγράφημα του στρατηγου Χάριγκτον, εκφράζοντος την εκτίμησίν του διά τον τρόπον καθ΄ όν έγινε η εκκένωσις….»
Ο ρόλος του στρατηγού Χάριγκτον, Διοικητή των Συμμαχικών Δυνάμεων στην Προποντίδα ήταν μοιραίος και καταστρεπτικός για τα ελληνικά συμφέροντα.
Δυστυχώς στην πολιτική που ασκήθηκε από μέρους των Ελλήνων κυριάρχησε η φροντίδα να εξυπηρετηθεί πρώτα η Μεγάλη Βρετανία, ώστε ανεπαισθήτως παραμερίστηκαν τα ελληνικά συμφέροντα.
Η εξαγορά της Τουρκίας με την εκχώρηση της Ανατολικής Θράκης δημιούργησε δυσμενέστατη κατάσταση για τη χώρα μας, η οποία έχασε την προνομιούχο θέση του στρατηγικού εταίρου της Μεγάλης Βρετανίας. Έκτοτε η Τουρκία παραμένει στο στρατόπεδο στο οποίο ανήκει και η Ελλάδα και όπου πάντα η Τουρκία βαρύνει περισσότερο από μας. Εκτός από τη διατήρηση της Ανατολικής Θράκης, κύριος σκοπός της διπλωματίας μας το 1922 θα έπρεπε να είναι και η ματαίωση της προσέγγισης Μεγάλης Βρετανίας – Τουρκίας. Η παραμονή μας στην Ανατολική Θράκη εξυπηρετούσε αμφότερους τους στόχους.
ανοικτό ακόμη, από ιστορική άποψη, ζητήματος της εγκατάλειψης της Ανατολ.
Θράκης από τον, εν Παρισίοις της Γαλλίας ενδιατρίβοντα, Ελευθ. Βενιζέλο.
Φαίνεται και μάλλον είναι,δυστυχώς, αληθές ότι ο Βενιζέλος ουδέποτε θέλησε
ή μπόρεσε να διαφωνήσει με τους Άγγλους. Αυτοί τον παρέσυραν στην αδιέξο-
δη από στρατιωτική άποψη κατάληψη της Σμύρνης και τον εγκατέλειψαν λίγους
μήνες μετά, όταν κατέστη εμφανές ότι ήταν αδύνατη η νίκη των ελληνικών
όπλων χωρίς την αγγλική βοήθεια, στην οποίαν πάντοτε υπελόγιζε ο Βενιζέλος
με βάση την πολιτική του διαίσθηση, μόνον. Αυτοί, τον διέταξαν να εγκατα-
λείψει την Ανατ. Θράκη, δύο χρόνια μετά, γιατί έτσι επέβαλαν τα δικά τους,
τα αγγλικά συμφέροντα. Και αυτός, άγνωστον ακόμη γιά ποιούς πολύ σημαντι-
κούς λόγους, έσπευσε να συμμορφωθεί απόλυτα προς τις οδηγίες τους .
Δεν συμμερίζομαι την άποψη ότι "ανεπαισθήτως παραμερίσθηκαν τα ελληνικά
συμφέροντα". Δεν είναι δυνατόν να πιστέψουμε ότι ένας πολιτικός με την
πείρα, την μόρφωση και την οξυδέρκεια του Βενιζέλου δεν κατάλαβε ότι
έβλαπτε τόσο πολύ την πατρίδα του. Την απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν την
έχει δώσει ακόμη η Ιστορία.
Δύο λόγια γιά τον κ. imago : Δεν είναι αντίπαλος ή κατήγορός σας εκείνος
που έχει διαφορετική άποψη από εσάς. Τα σχόλιά σας , ενώ είναι σωστά δομη-
μένα, χάνουν μέρος της αξιοπιστίας τους λόγω μιάς κάποιας επιθετικότητας
που τα διακρίνει. Προσέξτε το αυτό. Η συνθήκη της Λωζάννης δεν μπορεί να
γράφει τα πάντα. Τα Πριγκηπόνησα (Πρίγκηπος, Χάλκη, Αντιγόνη κλπ) δεν
αναφέρονται επίσης σε αυτήν. Τι σημαίνει αυτό ; Υπάρχουν μετά το 1923,
πολλές άλλες συμφωνίες και έγγραφα διά των οποίων η Τουρκία, όχι μόνον
δεν αμφισβητεί την εθνική μας κυριαρχία γιά τα νησιά μας , αλλά ρητά αποδέ-
χεται αυτήν. Διαβάστε το Ημερολόγιο του Ιωάννου Μεταξά. Διαβάστε την
Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας Έλλάδος του Σπ. Μαρκεζίνη. Περισσότερο
γνωστή είναι δημόσια δήλωση του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών (1931),
ότι "όλα τα νησιά που απέχουν περισσότερον των 3 ν.μ. από τις τουρκικές
ακτές, εξαιρουμένων των νήσων Ίμβρου, Τενέδου και Λαγουσσών, ανήκουν
στην Ελλάδα"
που έχει διαφορετική άποψη από εσάς."
τον κύριο Μαυρίδη ειδικά δεν τον θεώρησα ποτέ ως αντίπαλο παρά ως την ομοούσιά μου άλλη όψη του ίδιου νομίσματος που λέγεται ελληνική σκέψη και νοοοτροπία.
Η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης τον Οκτώβριο του 1922
Χρονολογικός πίνακας γεγονότων. Οι ημερομηνίες είναι στο παλιό Γρηγοριανό ημερολόγιο, το οποίο ίσχυε τότε στην Ελλάδα. Το νέο Ιουλιανό ημερολόγιο, το οποίο ίσχυε τότε στην Ευρώπη προκύπτει με την πρόσθεση 13 ημερών. Το Ιουλιανό ημερολόγιο εφαρμόσθηκε στην Ελλάδα το 1923.
13.08.1922 Τουρκική επίθεση στο Αφιόν Καραχισάρ
14.08.1922 Διάσπαση του ελληνικού μετώπου στο Αφιόν Καραχισάρ
21.08.1922 Διάταγμα αποστράτευσης των προ του 1918 κλάσεων του Ελληνικού Στρατού
27.08.1922 Είσοδος των Τούρκων στη Σμύρνη
29.08.1922 Οι Άγγλοι αρχίζουν να οχυρώνουν το Τσανάκ Καλέ και να συγκεντρώνουν δυνάμεις
31.08.1922 Ο Κεμάλ στη Σμύρνη. Δήλωσή του ότι μόνο η παραχώρηση της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία θα απέτρεπε τη σύγκρουσή του με τους Συμμάχους
02.09.1922 Το αγγλικό υπουργικό συμβούλιο αποφασίζει να αντιμετωπίσει ένοπλα απόπειρα παραβίασης της ουδέτερης ζώνης στο Τσανάκ Καλέ από τους Τούρκους
02.09.1922 Έκκληση των Άγγλων προς τις αποικίες για στρατιωτική ενίσχυση κατά της Τουρκίας
03.09.1922 Άρνηση των αποικιών, εκτός της Νέας Ζηλανδίας, για αποστολή στρατευμάτων στα Δαρδανέλλια.
03.09.1922 Ανακοίνωση της αγγλικής κυβέρνησης ότι θα αντιμετωπισθεί με πόλεμο η παραβίαση της ουδέτερης ζώνης από την Τουρκία
03.09.1922 Άφιξη του Πλαστήρα στη Χίο. Αμέσως αρχίζει την προετοιμασία κινήματος
04.09.1922 Αποχώρηση των γαλλικών και ιταλικών στρατευμάτων από το Τσανάκ Καλέ
05.09.1922 Τουρκικά στρατεύματα εισέρχονται στην ουδέτερη ζώνη στην περιοχή του Τσανάκ Καλέ. Αμφότεροι Τούρκοι και Άγγλοι δεν ανοίγουν πυρ
06.09.1922 Οι τελευταίοι Έλληνες στρατιώτες αποχωρούν από τη Μικρά Ασία
06.09.1922 Άφιξη του Λόρδου Κώρζον στο Παρίσι. Αγγλογαλλική ρήξη
07.09.1922 Αποχώρηση των γαλλικών και ιταλικών στρατευμάτων από το Τσανάκ Καλέ
09.09.1922 Συμφωνία των Συμμάχων στο Παρίσι για εκχώρηση της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία (συζητήσεις Πουανκαρέ και Λόρδου Κώρζον)
10.09.1922 Οι τρεις δυνάμεις ζητούν με κοινή ανακοίνωσή τους προς την Τουρκία τη συμμετοχή της σε Διάσκεψη Ειρήνης με αντάλλαγμα την απόδοση της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία
11.09.1922 Έκρηξη επαναστατικού κινήματος Πλαστήρα-Γονατά στη Χίο και στη Μυτιλήνη. Στόχος του η ανατροπή του Κωνσταντίνου και η σωτηρία της Ανατολικής Θράκης. Το σύνθημα είναι «Ελλάς-Σωτηρία»
12.09.1922 Επιβίβαση σε πλοία των επαναστατικών στρατευμάτων της Χίου και της Μυτιλήνης με προορισμό την Αττική
12.09.1922 Η Κυβέρνηση Τριανταφυλλάκου αποδέχεται την παράδοση της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία
14.09.1922 Ο Βενιζέλος αναλαμβάνει την εκπροσώπηση του επαναστατικού καθεστώτος στο εξωτερικό
15.09.1922 Είσοδος των επαναστατικών στρατευμάτων στην Αθήνα
15.09.1922 Ο Κωνσταντίνος παραιτείται
16.09.1922 Τελεσίγραφο των Άγγλων προς τους Τούρκους στο Τσανάκ Καλέ. Το τελεσίγραφο δεν επιδίδεται στους Τούρκους από τον στρατηγό Χάριγκτον
17.09.1922 Ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος φεύγει από την Ελλάδα
18.09.1922 Συμφωνείται μεταξύ Συμμάχων και Τούρκων Διάσκεψη Ανακωχής που θα διεξαχθεί στα Μουδανιά
19.09.1922 Θυελλώδης συζήτηση Βενιζέλου-Λόρδου Κώρζον στο Παρίσι
20.09.1922 Αρχίζει η Διάσκεψη των Μουδανιών
20.09.1922 Τηλεγράφημα του Βενιζέλου προς την Επανάσταση για την αποχώρηση από την Ανατολική Θράκη
21.09.1922 Ο Πλαστήρας στη Θράκη. Αποτυγχάνει να συναντηθεί με τον Κεμάλ
21.09.1922 Άφιξη της ελληνικής αντιπροσωπίας στα Μουδανιά
22.09.1922 Ο Βενιζέλος δηλώνει στον Λόρδο Κώρζον ότι η Ελλάδα θα αποχωρήσει από την Ανατολική Θράκη
23.09.1922 Αποχώρηση του Πλαστήρα από τα Μουδανιά
24.09.1922 Η Ελληνική Κυβέρνηση αποδέχεται την παράδοση της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία
25.09.1922 Η Ελληνική Κυβέρνηση εξουσιοδοτεί τον Έλληνα Αρμοστή στην Κωνσταντινούπολη να υπογράψει τη Συνθήκη Ανακωχής των Μουδανιών
28.09.1922 Υπογραφή της Συνθήκης των Μουδανιών. Αποχώρηση Έλληνα αντιπρόσωπου
30.09.1922 Ο Στρατηγός Νίδερ εκδίδει διαταγές για την αποχώρηση των Ελλήνων από την Ανατολή Θράκη
30.09.1922 Σύσκεψη του υπουργικού συμβουλίου στην Αθήνα και αποδοχή της εκχώρησης της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία
02.10.1922 Αρχίζει η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης από τους Έλληνες
06.10.1922 Παραίτηση της Κυβέρνησης Λόυδ Τζωρτζ
20.10.1922 Συμπλήρωση της εγκατάλειψης της Ανατολικής Θράκης από τους Έλληνες
11.11.1922 Αρχίζει η αποχώρηση των Ελλήνων από τη Θρακική Χερσόνησο
15.11.1922 Παράδοση της Ανατολικής Θράκης στους Τούρκους